खिरको धार्मिक महत्व!

१५ साउन, काठमाडौँ । आज मिति २०८३ साल साउन १५ गते शुक्रबार यो दिनलाई खिर खाने दिनको रुपमा चिनीन्छ ।यस महिनामा चामलको ,साबूदाना ,मखन खीर भगवानमा तुलसी अर्पण गरेर भोग लगाएको खिर खाएमा धेरै शुभ हुने मान्यता रहेको छ।

खीर = “क्षीर” = दूधबाट बनेको पवित्र नैवेद्य
संस्कृतमा: पायस भनिन्छ। “पय” = दूध

क्षीरं मङ्गल्यमन्नानां पायसं प्रीतिवर्धनम्।
देवानां प्रियभक्ष्यं च सत्यमेतन्न संशयः॥

अर्थ: खीर सबै अन्नमा सबैभन्दा मङ्गलकारी छ। यसले प्रेम बढाउँछ। यो देवताहरूलाई सबैभन्दा प्रिय भोजन हो – यसमा कुनै संशय छैन।
शास्त्रले खीरलाई किन यति महत्व दिएको छ?

क. ५ अमृत मध्ये १
आयुर्वेद र पुराण अनुसार खीर “पञ्चामृत” को मुख्य अंग हो।
दूध, दही, घिउ, मह, चिनी + चामल = खीर = जीवनदायी अमृत

ख. सात्विक भोजन
गीता १७.८

__”आयुः सत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिवर्धनाः।
रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः॥
अर्थ: आयु, सत्त्व, बल, आरोग्य, सुख र प्रेम बढाउने, रसीला, स्निग्ध खाना सात्विकलाई प्रिय हुन्छ।
खीर ठ्याक्कै यस्तै खाना हो।

शास्त्र र पुराणमा खीरको उल्लेख

| ग्रन्थ/अवसर | कथा | महत्व |

| १. भागवत पुराण | कृष्णलाई माखन-मिस्री र खीर अति प्रिय | गोकुलमा यशोदाले कृष्णलाई खीर खुवाउँथिन् |

| २. रामायण | राजा दशरथले पुत्रेष्टि यज्ञ मा ऋषिले खीर दिए | त्यही खीर खाएर कैकेयी, कौशल्या, सुमित्राले राम, लक्ष्मण, भरत, शत्रुघ्न पाए |

| ३. महाभारत | द्रौपदीको अक्षयपात्र मा खीर | खीर कहिल्यै सकिँदैनथ्यो |

| ४. स्कन्द पुराण | श्राद्ध र पितृ तर्पण मा खीर अनिवार्य | पितृलाई खीर दिएर तृप्त पारिन्छ |

| ५. ब्रह्मवैवर्त पुराण | सत्यनारायण कथामा खीरको प्रसाद | खीर नभई कथा अपूरो |

खीरको ५ शास्त्रीय महत्व
देव नैवेद्य – सबैभन्दा प्रिय

विष्णुलाई खीर चढाएपछि मात्र पूजा पूरा हुन्छ।

कारण: दूध = चन्द्रमाको तत्व = मनलाई शान्त पार्छ। चामल = पृथ्वीको तत्व = स्थिरता दिन्छ।
व्रत र पर्वको प्रसाद
जन्माष्टमी, सत्यनारायण, लक्ष्मी पूजा, पूर्णिमा, वास्तु पूजा मा खीर अनिवार्य।
मन्त्र: “पायसं मधुरं रम्यं नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम्”
आरोग्य र आयु वर्धक
चरक संहिता अनुसार:
दूध + चामल + चिनी = त्रिदोष नाशक। विशेष गरी पित्त र वात शान्त गर्छ।
बच्चा, बुढा, बिरामी सबैलाई पचाउन सजिलो।
पितृ र तर्पणको भोजन
गरुड पुराण: श्राद्धमा खीर र खिरो दिए पितृ १ वर्षसम्म तृप्त हुन्छन्।
“क्षीरेण तर्पयेत् पितॄन्”
मङ्गल र समृद्धिको प्रतीक
नयाँ घर प्रवेश, विवाह, व्रतबन्धमा खीर पकाएर बाँडिन्छ।
विश्वास: घरमा सुख-समृद्धि र लक्ष्मी आउँछ।
खीर बनाउने शास्त्रीय विधी
सामग्री: दूध, चामल, चिनी, सुकुमेल, केसर,
नियम:
गाईको दूध उत्तम – सत्त्वगुण बढाउँछ
चन्दनको काठको चम्चा ले चलाउनु – पवित्र हुन्छ
पश्चिम मुख गरेर पकाउनु हुँदैन
पकाउँदा “ॐ नमो नारायणाय” जप्नु
गव्यं क्षीरं सितायुक्तं तण्डुलैः सह संयुतम्।
पाचयित्वा निवेद्यं स्यात् देवदेवस्य प्रीतये॥
खीरको आध्यात्मिक अर्थ
दूध = भक्ति
चामल = जीव
आगो = तपस्या
चिनी = प्रेम
यी सबै मिसाएर पकाउँदा जस्तै भक्ति + जीव + तप + प्रेम = भगवान प्राप्त हुन्छ।
त्यसैले खीर भनेको “जीव र ब्रह्मको मिलन” को प्रतीक हो।
कुन दिन खीर खानु/चढाउनु उत्तम?
बिहीबार – बृहस्पति र विष्णुको दिन
पूर्णिमा – चन्द्रमाको दिन, मन शान्त हुन्छ
शुक्रबार – लक्ष्मीको दिन, धन-धान्यको लागि
खीर = शरीरको लागि अमृत + मनको लागि शान्ति + आत्माको लागि प्रसाद

अन्तिम श्लोक:
पायसं परमं भक्ष्यं देवानां प्रीतिदायकम्।
भुक्त्वा ददाति आरोग्यं आयुष्यं च धनं तथा॥”अर्थ: खीर देवतालाई प्रिय छ। यसलाई खाएर आरोग्य, आयु र धन मिल्छ।
साउन महिना वर्षा महिना भयकोले पनि विभिन्न रोगहरु बाट छुटकारा पाउनको लागी पनि दुधबाट बनेको खिर खाने गरिन्छ ।खिरमा रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता हुने भएकोले पनि खाने गरेको पाइन्छ ।बर्षा समयमा विभिन्न संक्रमण रोग लाग्ने गर्दछ ।जसकारणले यस्ता रोगहरु नलागोस तथा रोगको संक्रमण नहोस भन्नका लागी खिर खाने गरेको पाइन्छ ।गर्मी महिना भएकोले शरीरमा दाद, खटिरा र लुतोजस्ता रोगले आक्रमण गर्ने भएकोले रोगप्रतिरोधात्मक शक्ति बढाउनु पर्ने हुन्छ ।जसको कारण साउन महिना दूध तथा दूधबाट बनेका परिकारहरू खासगरी खीर खाने चलन छ ।
पं-बालमुकुन्द देबकोटा