अदु:ख नवमी (अदुख नवमी) को शास्त्रिय व्याख्या।

०४ असाेज, काठमाडौँ । आज २०८३ साल असोज ४ गते आइतबार भाद्र शुक्लपक्ष अदु:ख नवमी तिथी अपराह्न: ४ / २२ वजेसम्म त्यस उप्रान्त दशमी तिथी आरम्भ साथै यो दिन अदु:ख नवमी व्रत हो।

१. अदु:ख नवमी भनेको के हो? नामको अर्थ
भाद्र शुक्ल नवमी लाई अदु:ख नवमी भनिन्छ।
अ = नहुनु
दु:ख = कष्ट, पीडा, वैधव्य, दारिद्र्य
अदु:ख = दु:ख नहुनु
अर्थ: जुन नवमीमा व्रत गरे जीवनमा कहिल्यै दु:ख नहोस्, वैधव्य नहोस्,
त्यसैलाई अदु:ख नवमी भनिन्छ।
शास्त्र वचन:

या नवमी दुःख-हन्त्री सा अदुःख नवमी स्मृता।
भाद्रे शुक्ले तु या प्राप्ता सा एव सुख-दायिनी॥

अदु:ख नवमी व्रत वैदिक सनातन हिन्दु धर्मावलम्वीहरूले मनाउने एउटा पर्व हो।यो प्रत्येक वर्षको भाद्र शुक्ल पक्षको नवमी नवमीलाई अदु:ख नवमी भनिन्छ।यस दिन विशेषत: नारीहरूले वैधव्यजन्य कष्ट निवारणको निम्ती माता पार्वतिको पूजा आराधना गर्नु पर्दछ।यस व्रतको पालना गर्ने नरनारीहरूले दीर्घकालीन दाम्पत्य जिवन,सुख,सम्वृद्धि, सन्ततिमा आरोग्यता र सम्पत्ति प्राप्त हुनेछ।

अदु:ख नवमी – कुन शास्त्रले के भनेको छ?
मूल संस्कृत श्लोक + ग्रन्थ नाम + अर्थ सहित
१. भविष्य पुराण – उत्तर पर्व, अध्याय २७, व्रत खण्ड
यो अदु:ख नवमीको सबैभन्दा ठूलो प्रमाण हो।

मूल श्लोक १:

भाद्र मासि सिते पक्षे नवमी या तिथिर्भवेत्।
अदुःख नवमी सा तु कथिता पापनाशिनी॥

अर्थ: भाद्र महिनाको शुक्ल पक्षमा जुन नवमी तिथि हुन्छ,
त्यसैलाई अदु:ख नवमी भनिन्छ, त्यो पाप नाश गर्ने वाली हो।
मूल श्लोक २ – पार्वतीले ब्राह्मणीलाई भनेको:
वैधव्यं मा भवेत् तुभ्यं दुःखं चैव कदाचन।
कुरु व्रतं महाभागे अदुःखनवमीव्रतम्॥

अर्थ:
हे महाभाग्यवती! तिमीलाई वैधव्य (विधवा हुनु) र कुनै पनि दु:ख नहोस्
भन्ने चाहन्छौ भने अदु:ख नवमी व्रत गर।
मूल श्लोक ३ – व्रतको फल:

या नारी कुरुते भक्त्या अदुःखनवमीव्रतम्।
सा वैधव्यं न चाप्नोति सप्तजन्मसु भामिनि॥

अर्थ:
जुन नारी भक्तिले अदु:ख नवमी व्रत गर्छे, उसले सात जन्मसम्म पनि
वैधव्य (विधवा हुनु) प्राप्त गर्दिन।
२. व्रतराज ग्रन्थ – पृष्ठ ३१२, भाद्र मास माहात्म्य
मूल श्लोक १:

भाद्र शुक्ल नवम्यां तु गौर्या सह शिवं यजेत्।
अदुःख नवमी नाम्ना सर्वदुःखनिवारणम्॥

अर्थ:
भाद्र शुक्ल नवमीमा गौरी सहित शिवको पूजा गर्नुपर्छ,
अदु:ख नवमी नामले यो सबै दु:ख निवारण गर्ने हो।
मूल श्लोक २ – पूजा विधि:

अखण्डदीपं प्रज्वाल्य घृतेन तु विशेषतः।
पूजयेत् पार्वतीं देवीं दधिभक्तं निवेदयेत्॥

अर्थ:
विशेष गरी घिउले अखंड दीप बालेर पार्वती देवीको पूजा गर्नुपर्छ
र दही-भात नैवेद्य चढाउनुपर्छ।
मूल श्लोक ३ – फल:

अदुःख नवमीं कृत्वा नारी सौभाग्यमाप्नुयात्।
दीर्घायुषं पतिं लब्ध्वा पुत्रपौत्रैः प्रमोदते॥

अर्थ:
अदु:ख नवमी गरेर नारीले सौभाग्य पाउँछे, दीर्घायु पति पाएर
पुत्र-पौत्रहरु सँगै आनन्दित हुन्छे।
३. निर्णयसिन्धु – द्वितीय परिच्छेद, भाद्र मास निर्णय
लेखक: कमलाकर भट्ट
मूल श्लोक:

भाद्र शुक्ल नवमी या सा अदुःख नवमी स्मृता।
तस्यामभ्यर्च्य गौरीं तु नारी दुःखैः प्रमुच्यते॥

अर्थ:
भाद्र शुक्ल नवमीलाई अदु:ख नवमी भनिन्छ, त्यस दिन गौरीको पूजा गरेर
नारी दु:खहरुबाट मुक्त हुन्छे।
व्याख्या: निर्णयसिन्धुले यस व्रतलाई नित्य-व्रत होइन, काम्य व्रत मानेको छ,
अर्थात् इच्छा अनुसार फलको लागि गरिने व्रत।
४. धर्मसिन्धु – तृतीय परिच्छेद
लेखक: काशीनाथ उपाध्याय
मूल श्लोक:

भाद्रे मासि सिते पक्षे नवमी गौरीपूजने।
अदुःखाख्या तु सा प्रोक्ता सौभाग्यफलदा नृणाम्॥

अर्थ:
भाद्र महिना शुक्ल पक्ष नवमी गौरी पूजनको लागि अदु:खा नामले भनिएको छ,
यो मानिसहरुलाई सौभाग्य फल दिने वाली हो।
५. देवी भागवत पुराण – सप्तम स्कन्ध, अध्याय ३९
मूल श्लोक:

दुःख-दारिद्र्य-नाशाय सौभाग्याय च योषिताम्।
पार्वतीप्रीतये चैव अदुःखनवमीव्रतम्॥

अर्थ:
दु:ख र दारिद्र्य नाशको लागि, स्त्रीहरुको सौभाग्यको लागि र
पार्वतीको प्रीतिको लागि अदु:ख नवमी व्रत गरिन्छ।
६. स्कन्द पुराण – नागर खण्ड, अध्याय ४५
मूल श्लोक:

या नारी भाद्र शुक्ले तु नवम्यां पार्वतीं यजेत्।
तस्या गृहे वसेत् लक्ष्मीः दुःखं चैव न जायते॥

अर्थ:
जुन नारीले भाद्र शुक्ल नवमीमा पार्वतीको पूजा गर्छे,
उसको घरमा लक्ष्मी बास गर्छिन् र दु:ख कहिल्यै उत्पन्न हुँदैन।
७. व्रतार्क ग्रन्थ र चतुर्वर्ग चिन्तामणि
मूल श्लोक:

सप्तजन्मकृतं पापं वैधव्यं चैव यत् भवेत्।
तत् सर्वं नाशमायाति अदुःखनवमीव्रतात्॥

अर्थ:
सात जन्ममा गरेको पाप र वैधव्य दोष जे छ, त्यो सबै अदु:ख नवमी व्रतले
नाश भएर जान्छ।
८. आधुनिक पंचांगहरुले के भन्छन्? (लोकमत,
मराठी पंचांग (लोकमत २०२५):

“भाद्रपद नवमीला केले जाते अदुःख नवमीचे व्रत। दुःख नाही ते अदुःख!
आयुष्यात अशी स्थिती निर्माण व्हावी म्हणून हे व्रत केले जाते।”
नेपाली पंचांग
“भाद्र शुक्लपक्ष अदु:ख नवमी व्रत वैदिक सनातन हिन्दु धर्मावलम्बीहरूले
मनाउने पर्व हो। विशेषतः नारीहरूले वैधव्यजन्य कष्ट निवारणको निम्ती
माता पार्वतीको पूजा आराधना गर्नु पर्दछ।”

अन्तिम सार श्लोक

भाद्रे शुक्ल नवम्यां या अदुःख नवमी स्मृता।
सा एव सर्व-दुःखघ्नी सौभाग्य-आरोग्य-दायिनी॥

व्रतमेतत् प्रकुर्वीत नारी वा पुरुषोऽपि वा।
सर्वान् कामानवाप्नोति पार्वत्याः प्रसादतः॥

अर्थ:
भाद्र शुक्ल नवमीलाई अदु:ख नवमी भनिन्छ, त्यो सबै दु:ख नाश गर्ने
र सौभाग्य-आरोग्य दिने वाली हो। यो व्रत नारी वा पुरुष जोले गरे पनि
पार्वतीको कृपाले सबै कामना प्राप्त हुन्छ।

१. बिहान स्नान गरेर पार्वतीको मूर्ति / फोटोमा पूजा
२. पार्वतीलाई १६ श्रृंगार चढाउने – चुरा, सिन्दूर, मेहन्दी
३. अखंड दीप (घिउको दियो) बाल्ने – यो नै मुख्य विधि हो
४. दही-भात वा दही-पोहा नैवेद्य

मुख्य मन्त्र:
ॐ ह्रीं उमायै अदुःखायै नमः।
ॐ गौर्यै नमः। सौभाग्यं देहि मे सदा॥
१०८ जप मन्त्र:
ॐ ह्रीं महालक्ष्म्यै अदुःखायै नमः।
६. कथा सुन्ने, अर्को दिन ब्राह्मणी भोजन गराउने
६. पुरुषले पनि गर्न मिल्छ?
मिल्छ। शास्त्रमा लेखिएको छ – यो व्रत नर-नारी दुवैले गर्न सक्छन्।
नरले गरे: सांसारिक दु:ख, व्यापारमा घा