घण्टकर्ण चतुर्दशी / गठेमंगल – शास्त्रीय महत्व !

२६ साउन, काठमाडौँ । आज मिती २०८३ साल साउन २६ गते मंगलबार श्रावणकष्णपक्ष चतुर्दशी तिथी यो दिन यसलाई नेपालमा “गठेमंगल” र भारतमा “घण्टाकर्ण चतुर्दशी” भनिन्छ।

नामको अर्थ र शास्त्रीय आधार घण्टकर्ण = घण्टी + कान भएको घण्टा कर्णो महावीर्यो दैत्यः पापरतो महान्।

तस्य नाशाय चतुर्दश्यां व्रतं कुर्याद् विधानतः॥ स्कन्द पुराण
अर्थ: घण्टी जस्तो ठूलो कान भएको, महा पराक्रमी, पापी दैत्य घण्टकर्ण को नाशको लागि यो चतुर्दशीमा व्रत गरिन्छ।

गठेमंगल = गाठो + मंगल
काठमाडौं उपत्यकामा यो दिन “गाठो” बाँधेर नराम्रो शक्तिलाई बाँध्ने र “मंगल” कामना गर्ने भएकोले गठेमंगल भनिएको।
प्रमाण: नेवार समुदायको परम्परा र तान्त्रिक ग्रन्थ घण्टकर्ण चतुर्दशीको शास्त्रीय महत्व – ४ कारण
स्कन्द पुराण अनुसार – राक्षस नाशको दिन
यो दिन घण्टकर्ण राक्षस को वध भएको दिन हो।
उसले गाउँ-गाउँमा गएर मानिसलाई दुःख दिन्थ्यो। उसको कानमा घण्टी बाँधिएको थियो।

त्यसैले टाढैबाट आवाज आएर मानिस डराउँथे।
विष्णुको आदेशमा यमदूतले उसलाई यसै दिन मारे।
त्यसैले यो दिन भूत-प्रेत, राक्षस, नराम्रो शक्ति लाई भगाउने दिन हो।
तन्त्र शास्त्र अनुसार – नकारात्मक शक्ति बन्धनको दिन
भाद्र कृष्ण चतुर्दशीलाई “पितृ चतुर्दशी” पनि भनिन्छ।
यस दिन पितृलोकको ढोका खुल्छ र नराम्रो आत्मा पृथ्वीमा आउँछन्।
त्यसैले घरको चार कुनामा घण्टी, खुकुरी, नुन, तोरी राखेर सुरक्षा गरिन्छ।

नेपाल मण्डलको परम्परा अनुसार – वर्षा ऋतुको अन्त्य
यो दिन वर्षा ऋतुको अन्तिम मंगलवार पर्छ।
बालीमा लाग्ने किरा, रोग, बाढीको डर हटाउन “क्षेत्रपाल” को पूजा गरिन्छ।

दुर्गाले महिषासुरलाई मार्नु अघि राक्षसहरूलाई नाश गरेको दिन।
घण्टकर्ण राक्षसको कथा – स्कन्द पुराण
भाग १: घण्टकर्णको जन्म र अत्याचार
प्राचीन कालमा कर्णपुर नामको गाउँमा घण्टकर्ण नामको राक्षस बस्थ्यो।

उसको विशेषता:
कानमा ठूलो घण्टी – हिँड्दा घण्टीको आवाज आउँथ्यो
१० फिट अग्लो शरीर
मानिसको मासु खाने बानी
उसले नियम बनाएको थियो: “जसको घरमा घण्टीको आवाज सुनेपछि ढोका नखुलोस्, त्यो मेरो खाना”
गाउँलेहरू रातभर जागेर बस्नुपर्ने, बालबालिका डरले रुन्थे।

भाग २: गाउँलेको प्रार्थना
दुःखी भएका गाउँलेहरू ऋषि भार्गव सँग गएर बिन्ती गरे।
ऋषिले भने: भाद्र कृष्ण चतुर्दशीको दिन विष्णुको व्रत गर।
घरको ढोकामा घण्टी बाँध। रातभर जागेर नाम जप गर।
यमराजलाई प्रार्थना गर।

भाग ३: यमदूतद्वारा वध
गाउँलेहरूले भनेजस्तै गरे। राति १२ बजे घण्टकर्ण आयो।
तर सबै घरमा घण्टीको आवाज र “ॐ नमो भगवते वासुदेवाय” को जप सुनियो।

क्रोधित भएर घण्टकर्णले एउटा घरको ढोका फोड्यो।
त्यही बेला आकाशबाट यमदूत आए र त्रिशुलले घण्टकर्णको बध गरे।
मर्नु अघि घण्टकर्णले वरदान माग्यो:
जसले मेरो नाममा चतुर्दशीमा व्रत गरेर मेरो पुत्ला जलाउँछ,
उसको घरमा भूत-प्रेत, रोग, दरिद्रता नआओस्।
विष्णुले तथास्तु भन्नु भयो।
इत्थं घण्टकर्णो नष्टः चतुर्दश्यां निशाकरे।
तस्माद् व्रतं प्रकर्तव्यं भूतप्रेतनिवारणम्॥
शिक्षा: नराम्रोलाई डरले होइन, एकता र श्रद्धाले जितिन्छ।
नेपालमा “गठेमंगल” मनाउने तरिका – शास्त्रीय विधी

क. गठेमंगलको पुत्ला बनाउने
बाँस र पराल ले १०-१५ फिट अग्लो पुत्ला बनाउने
पुराना लुगा लगाइदिने
कानमा ठूलो घण्टी बाँध्ने
हातमा डण्डा दिने

ख. पूजा विधी – साँझ ४ बजे देखि
स्नान र संकल्प: घर शुद्ध पार्ने
पुत्लाको पूजा: अबिर, फूल, भोग चढाउने
२१ वटा गाठो बाँध्ने: घरका सबै सदस्यले कालो धागोमा २१ गाठो बाँधेर “हाम्रो दुःख, रोग, भूत-प्रेत सबै यसमा बाँधियो” भन्ने
गाउँ परिक्रमा: पुत्लालाई गाउँ/टोल डुलाउने। बालबालिकाले “गठेमंगल आयो, नराम्रो भगायो” भन्दै नाच्ने
दहन: राति १० बजे पुत्लामा आगो लगाउने। सबैले “नराम्रो गयो, राम्रो आयो” भन्ने

ग. घरमा गर्ने ५ काम
ढोकामा नुन-खोर्सानीको धुँवा दिने
घरको चार कुनामा तोरी छर्ने
घण्टी बजाउने – नराम्रो शक्ति भगाउन
क्षेत्रपालको पूजा – काठमाडौंमा भैरव, पाटनमा बंगलमुखी
पितृ तर्पण – पितृ चतुर्दशी पनि भएकोले
गठेमंगलको ५ वैज्ञानिक र सामाजिक महत्व
स्वास्थ्य: वर्षा पछि लामखुट्टे, किरा बढ्छ। पुत्ला जलाउँदा धुवाँले किरा मर्छ

मनोविज्ञान: ४ महिनाको वर्षाको तनाव, डरलाई सामूहिक रुपमा जलाएर मन हल्का गर्ने
सामाजिक एकता: सबै टोल मिलेर पुत्ला बनाउने, नाच्ने
कृषि: बालीमा लाग्ने रोगको “प्रतिकात्मक अन्त्य”
सांस्कृतिक: नेवार, ब्राह्मण, क्षेत्री सबैले मिलेर मनाउने पर्व
गठेमंगल भनेको बाहिरको राक्षस मात्र होइन, भित्रको राक्षस जलाउने पर्व हो।

हाम्रो भित्रको क्रोध = घण्टकर्ण, लोभ = घण्टकर्ण, आलस्य = घण्टकर्ण।
२१ गाठो बाँधेर हामी भन्छौं – आजदेखि यी नराम्रा बानीलाई बाँधिदियौं।
र आगोमा जलाएर भन्छौं – पुरानो वर्षा ऋतुसँगै सबै दुःख पनि गयो।”
सार: ५ लाइनमा
के हो?: भाद्र कृष्ण चतुर्दशी। घण्टकर्ण राक्षस वधको दिन
किन?: भूत-प्रेत, रोग, नराम्रो शक्ति भगाउन
कसरी?: घण्टकर्णको पुत्ला बनाई, २१ गाठो बाँधेर जलाउने
प्रमाण: स्कन्द पुराण, नेवार परम्परा, तन्त्र शास्त्र
फल: घर शुद्धि, रोग नाश, मनको शान्ति
मन्त्र:

घण्टकर्णाय दुष्टाय दैत्याय च नमो नमः।
चतुर्दश्यां चतुर्दश्यां गृहे मे सुखमावह॥”

श्रावण कृष्ण चतुर्दशी / घण्टकर्ण चतुर्दशी – शास्त्रीय कथा ।
श्रावण कृष्ण चतुर्दशी लाई घण्टकर्ण चतुर्दशी” मान्ने परम्परा छ। यसलाई “काला चउदस” पनि भनिन्छ।
कुन-कुन शास्त्रले के भनेको छ ?
स्कन्द पुराण – वैष्णव खण्ड, प्रदोष माहात्म्य
स्कन्द पुराणमा भाद्र कृष्ण चतुर्दशी लाई मुख्य मानिएको छ। तर एउटा उप-कथामा भनिएको छ:
श्रावणे कृष्णपक्षे च चतुर्दश्यां घण्टकर्णः।
उत्पन्नो दानवः क्रूरो लोकान् बाधयते भृशम्॥
अर्थ: श्रावण कृष्ण चतुर्दशीमा क्रूर दानव घण्टकर्ण उत्पन्न भई लोकलाई अति दुःख दिन्थ्यो।
स्कन्द पुराणले श्रावणमा घण्टकर्णको उत्पत्ति र भाद्रमा वध भएको मान्छ।
तन्त्रसार र शारदा तिलक तन्त्र
तन्त्र ग्रन्थमा श्रावण कृष्ण चतुर्दशीलाई “भूत चतुर्दशी” भनि