स्वादिलो चिज दिनहुँ खादा कत्तिको स्वस्थकर छ ?

१२ फागुन, काठमाडाैँ । तपाईं कुनै रेस्टुरेन्टमा जानुभएको छ। मेनु कार्ड खोल्नेबित्तिकै तपाईंको नजर एक्स्ट्रा चिज बर्गर, एक्स्ट्रा चिज पिज्जा, एक्स्ट्रा चिज स्यान्डविच जस्ता परिकारमा पर्छ। नाम पढ्नेबित्तिकै मुखमा पानी रसाउँछ र धेरै नसोची तपाईं एक्स्ट्रा चिज भएको विकल्प रोज्नुहुन्छ।

चिजको स्वाद गज्जबको हुन्छ, त्यसैले यसलाई पिज्जा, पास्ता, बर्गर र स्यान्डविच जस्ता धेरै परिकारमा प्रयोग गरिन्छ। यद्यपि, जहाँ केही मानिसहरू यसलाई केवल स्वादका लागि खान्छन् भने केहीले यसलाई प्रोटिन र क्याल्सियमको राम्रो स्रोत मानेर खाने गर्छन्। तर प्रश्न यो उठ्छ कि, के चिज साँच्चै स्वास्थ्यका लागि फाइदाजनक छ त?

आउनुहोस्, आज हामी चिजबारे विस्तृत रूपमा चर्चा गर्नेछौं। साथै जान्नेछौँ, चिजमा कुन-कुन पोषक तत्त्व पाइन्छन्? दिनहुँ चिज खाँदा स्वास्थ्यमा कस्तो असर पर्छ? कति मात्रामा चिज खानु स्वास्थ्यका लागि सुरक्षित हुन्छ?

चिज भनेको के हो र यो कसरी बन्छ?

चिज एक दुग्ध उत्पादन हो। यसलाई घरपालुवा जनावरको दुधबाट बनाइन्छ। यसलाई बनाउने तरिका बुँदागत रूपमा बुझ्नुहोस्-

· सबैभन्दा पहिले दुधलाई हल्का तताइन्छ।
· त्यसपछि त्यसमा स्टार्टर कल्चर (ल्याक्टिक एसिड ब्याक्टेरिया) मिसाइन्छ, जसले दुधलाई हल्का अमिलो बनाउँछ।
· अनि दुध जमाउनका लागि रेनेट (एक प्रकारको इन्जाइम) हालिन्छ। केही मानिसहरू रेनेटको सट्टा कागतीको रस वा भिनेगर पनि प्रयोग गर्छन्।
· दुध जमेपछि यसलाई साना टुक्रामा काटिन्छ, जसले गर्दा त्यसमा रहेको ‘ह्वे’ अर्थात् बाँकी रहेको पानी छुट्याउन सकियोस्।
· बाँकी रहेको ठोस भाग नै चिज हो। यसलाई थिचेर आकार दिइन्छ।
· कतिपय चिजलाई हप्ता वा महिनौंसम्म राख्ने गरिन्छ। अर्थात् यसलाई केही दिनसम्म निश्चित तापक्रममा राखिन्छ, जसले यसको स्वाद र बनावट विकास गर्छ।

युनाइटेड स्टेट्स डिपार्टमेन्ट अफ एग्रिकल्चरका अनुसार, चिज प्रोटिन र क्याल्सियमको राम्रो स्रोत हो। तर यसमा स्याचुरेटेड फ्याट र सोडियम पनि हुन्छ।

चिज र पनिरमा के फरक छ?

चिज र पनिर दुवै दुधबाटै बन्छन्, तर तिनलाई बनाउने प्रक्रिया, स्वाद, बनावट र पोषण प्रोफाइलमा भिन्नता हुन्छ। पनिर दुधमा कागतीको रस वा भिनेगर हालेर (दुध फटाएर) तयार पारिन्छ। दुध फाटेपछि त्यसबाट पानी छुट्याइन्छ। बाँकी रहेको ठोस भाग नै पनिर हो। यसमा फर्मेन्टेसन (खमिरीकरण) वा एजिङ प्रक्रिया हुँदैन। त्यसैले यसको स्वाद हल्का र फ्रेस (ताजा) हुन्छ।

तर चिज बनाउने प्रक्रिया लामो र जटिल हुन्छ। यसमा दुधमा ब्याक्टेरिया वा रेनेट मिसाइन्छ। यसले फर्मेन्टेसन र एजिङको प्रक्रिया गराउँछ। यही कारणले चिजको स्वाद बढी गाढा र नुनिलो हुन्छ। यो धेरै फरक-फरक प्रकारमा पनि पाइन्छ।

पोषणको कुरा गर्दा दुवैमा प्रोटिन र क्याल्सियम हुन्छ। तर धेरै प्रकारका चिजमा फ्याट र सोडियमको मात्रा बढी हुन सक्छ। त्यसैले सेवन गर्दा मात्रामा ध्यान दिनु जरुरी छ।

चिजका स्वास्थ्य फाइदाहरू के-के हुन्?

सन्तुलित मात्रामा चिज खाँदा स्वास्थ्यमा धेरै फाइदाहरू पुग्छन्। जस्तै:

· यसमा उच्च गुणस्तरको प्रोटिन हुन्छ, जसले मांसपेशीलाई बलियो बनाउन, वृद्धि गर्न र मर्मत गर्न मद्दत गर्छ।
· चिज क्याल्सियम र फस्फोरसको राम्रो स्रोत हो, जसले हड्डी र दाँत बलियो बनाउँछ।
· यसमा पाइने भिटामिन बी१२ र अन्य बी-भिटामिनहरू ऊर्जा उत्पादन र स्नायु प्रणालीका लागि आवश्यक छन्।
· एज्ड (पुरानो बनाइएको) चिजमा प्रोबायोटिक्स हुन्छन्, जसले पाचन र पेटको स्वास्थ्यलाई राम्रो बनाउँछन्।
· चिजमा रहेको प्रोटिन र फ्याटले लामो समयसम्म पेट भरिएको महसुस गराउँछ।

यद्यपि, यो ध्यान राख्न जरुरी छ कि चिजमा फ्याट र सोडियमको मात्रा बढी हुन सक्छ। त्यसैले यसलाई सन्तुलित मात्रामा र स्वस्थ आहारको हिस्सा बनाएर मात्र खानु उचित हुन्छ।

चिजका प्रमुख स्वास्थ्य फाइदाहरू:

· राम्रो फ्याट पाइन्छ।
· हड्डी बलियो हुन्छ।
· प्रोटिनको उत्कृष्ट स्रोत हो।
· लामो समयसम्म भोक लाग्दैन।
· मांसपेशीको शक्ति बढ्छ।
· दाँत बलियो हुन्छ।
· शरीरलाई ऊर्जा मिल्छ।
· स्नायु स्वास्थ्यका लागि राम्रो छ।
· टिस्यु मर्मतमा मद्दत गर्छ।
· रातो रक्तकोषिका निर्माण गर्न मद्दत गर्छ।

यदि दिनहुँ चिज खायो भने शरीरमा यसको कस्तो असर पर्छ?

दिनहुँ सीमित मात्रामा चिज खाँदा शरीरलाई पर्याप्त क्याल्सियम र प्रोटिन मिल्छ। तर धेरै मात्रामा खाँदा केही नकारात्मक असरहरू पनि हुन सक्छन्। जस्तै:

· पाचनसम्बन्धी समस्या हुन सक्छ।
· तौल बढ्न सक्छ।
· कोलेस्ट्रोलको स्तर बढ्न सक्छ।
· रक्तचाप (ब्लड प्रेसर) लाई असर गर्न सक्छ।

एक स्वस्थ व्यक्तिका लागि दिनमा लगभग ३०-४० ग्राम (करिब एक स्लाइस) चिज खानु सुरक्षित मानिन्छ। यदि उच्च कोलेस्ट्रोल, उच्च रक्तचाप वा मोटोपनको समस्या छ भने डाक्टरको सल्लाह लिनु आवश्यक छ।

कस्ता मानिसले चिज खानु हुँदैन?

डाइटिसियनका अनुसार केही मानिसहरूले चिज खानबाट बच्नुपर्छ।

चिज खान नहुने अवस्थाहरू:

· जसलाई दुधको एलर्जी छ।
· जो ल्याक्टोज इनटोलरेन्ट छन्।
· जसको तौल बढी छ।
· जसको कोलेस्ट्रोल उच्च छ।
· जसलाई मुटुसम्बन्धी रोग छ।
· जसको ब्लड प्रेसर उच्च छ।
· जसलाई मिर्गौलासम्बन्धी रोग छ।

बजारमा पाइने हरेक चिज स्वस्थकर हुँदैन। धेरै चिजहरू प्रशोधित हुन्छन्। यिनमा नुन र स्याचुरेटेड फ्याट बढी हुन्छ। कतिपयमा रसायन र प्रिजर्भेटिभ पनि हुन सक्छ। त्यसैले बजारबाट चिज किन्दा त्यसमा प्रयोग भएका सामग्रीहरूको सूची पक्कै हेर्नुहोस्।

बजारबाट चिज किन्दा यसको गुणस्तर र पोषण मूल्य हेर्नु धेरै महत्त्वपूर्ण छ। यसको फुड लेबलमा यी कुराहरू अनिवार्य चेक गर्नुहोस्:

· सामग्रीको सूचीमा दुध, स्टार्टर कल्चर, रेनेट र नुन जस्ता आधारभूत कुराहरू हेर्नुहोस्।
· सामग्रीहरूको सूची धेरै लामो छ भने ध्यान दिएर पढ्नुहोस्।
· उत्पादन मिति र म्याद सकिने मिति हेर्नुहोस्।
· प्याकेट फुलेको वा च्यातिएको छ भने त्यस्तो चिज नकिन्नुहोस्।
· सधैँ भरपर्दो र विश्वासिलो ब्रान्डको मात्र खरिद गर्नुहोस्।