महसा अमिनी: इरानकोजिनाक्रान्ति

जगदीश्वर थापा

२० फागुन, काठमाडाैँ । त्यो दिन इरानको आकाशमा जब एउटा तारा निभ्यो, तर त्यसले पूरै संसारलाई उज्यालोको बाटो देखायो। यो झिल्को हो महसा अमिनी (जिना) को — एउटी साधारण युवतीको, जस्ले त्यागेको एक मुठी सासले इरानी धार्मीक विरासतको जग हल्लाइदियो तर दमन र दम्भ अझै बाँकि छ, सायद कहिल्यै सकिने छैन। यो केवल मृत्युको कथा थिएन; यो दमन, विद्रोह, आँसु र आशाको महाकाव्य थियो ‘महसा अमिनी’। सन् २०२२ सेप्टेम्बर १६ मा एक युवतीको मृत्युले मात्र होइन, पूरै राष्ट्रलाई हल्लाउने एउटा क्रान्तिको बीज रोपेको थियो। ‘महसा अमिनी’ (जिनाको असली नाम) को त्यो अन्यायपूर्ण मृत्यु—‘मोरालिटी पुलिस’ले ‘अनुचित हिजाब’को आरोपमा पक्राउ गरेपछि—ले दशकौंदेखि दबिएका आवाजहरूलाई एकैचोटि फुटाएर बाहिर ल्यायो। र आज, सन् २०२६ फेब्रुअरी २८ मा सर्वोच्च नेता अयातोल्लाह अली खामेनीको हत्या (अमेरिका–इजरायलको संयुक्त हवाई आक्रमणमा) पछि इरान एउटा प्रगतिशिल महिला अवामले एउटा युगको अन्त्य देखिरहेको छ। यो कथा केवल एउटी युवतीको पीडा होइन, यो त महिलाहरूको जीवन र स्वतन्त्रताको लडाइँ हो।

महसा अमिनी केवल २२ वर्षकी थिइन्। उनी कुर्दिश मूलकी थिइन् र तेहरान भ्रमण गर्दै थिइन्। प्रहरीले उनको कपालको केही भाग हिजाबबाहिर देखिएको भन्दै पक्राउ गरे। तीन दिनपछि उनी अस्पतालमा मृत फेला परिन्। आधिकारिक दाबी अनुसार ‘हृदयघात’ भयो, तर परिवार र गवाहहरूले प्रहरीको यातनाको आरोप लगाए। यो घटनाको खबर इरानभरी आगो झै फैलियो। “महिला, जीवन, स्वतन्त्रता” (Zan, Zendegi, Azadi) — यो कुर्दिश नारा ‘जिन, जियान, आजादी’ विश्वभरि गुञ्जियो। महिलाहरूले सडकमा आफ्नो कपाल काटे, हिजाब जलाए र खुला कपालमा नाच्न थाले। पुरुषहरूले उनीहरूलाई साथ दिए।

१९८९ देखि सधैं कठोर दमनलाई नै मुख्य हतियार बनाएको खामेनीको शासनले २०२२ को त्यो आन्दोलनलाई गोली, जेल र मृत्युदण्डले रोक्न खोज्यो। इरानभरि “महिला, जीवन, स्वतन्त्रता” (Zan, Zendegi, Azadi) नारा सहित ठूलो विरोध प्रदर्शनलाई सर्वोच्च नेता अयातोल्लाह अली खामेनीले “विदेशी षड्यन्त्र”, “दंगा” र “हाइब्रिड युद्ध” भनेर चित्रण गर्दै अमेरिका, इजरायल तथा विदेशमा बस्ने “देशद्रोही इरानीहरू”लाई दोष दिएर सुरक्षा बलहरूलाई पूर्ण समर्थन दिए र कडा कारबाहीको संकेत गरे; उनको निर्देशनमा IRGC, Basij militia र पुलिसले लाइभ गोली, शटगन, आँसु ग्यास, ब्याटन चार्ज लगायत घातक बल प्रयोग गरेर शान्तिपूर्ण प्रदर्शनकारीहरू—विशेष गरी महिलाहरू र बच्चाहरूमाथि—अनावश्यक तथा अत्यधिक हिंसा गरे, जसमा आँखा, अनुहार र जननाङ्गमा लक्षित गोली हान्ने, यौन हिंसा, यातना र बलात्कारका घटनाहरू पनि दर्ज भए र कम्तीमा ५०० भन्दा बढी प्रदर्शनकारी (धेरैजसो बालबालिका र महिला) मारिए भने हजारौं घाइते भए ।

यसैबीच २२,००० भन्दा बढी व्यक्तिहरू पक्राउ परे, धेरैलाई मृत्युदण्ड वा लामो जेल सजाय सुनाइयो र विरोधीहरूलाई “विदेशी एजेन्ट” भनेर आरोप लगाइयो; इन्टरनेट ब्ल्याकआउट गरेर सोसल मिडिया (जस्तै Instagram, WhatsApp) ब्लक गरियो, साइबर आर्मी र बोतहरू प्रयोग गरी #MahsaAmini जस्ता ह्यासट्याग दबाउने, फेक न्यूज फैलाउने र विरोधीहरूलाई अपमान गर्ने काम भयो जसले प्रदर्शनकारीहरूको समन्वय र जानकारी आदान-प्रदान रोक्न मद्दत गर्‍यो; प्रचारमा खामेनीले प्रदर्शनलाई “अराजकता”, “कुरान जलाउने” र “मस्जिदमा आगो लगाउने” भनेर चित्रण गरे, Basij तथा सुरक्षा बलका मारिएकालाई “शहीद” बनाएर आफ्नो आधार मजबुत बनाए; पछि केही प्रदर्शनकारीहरूलाई “क्षमा” (pardons) दिएर जनतालाई शान्त पार्ने रणनीतिक प्रयास पनि गरियो तर मुख्य दमन जारी रह्यो; यो कठोर नीतिले आन्दोलनलाई सडकबाट त हटायो तर महिलाहरूको हिजाब जलाउने, कपाल काट्ने र खुला विरोधको भावना दबाउन सकेन, यसले इरानी जनताको मनमा घाउ मात्र थप्यो जसले पछि फेरि विद्रोहको रूप लियो—खामेनीले भनेका थिए “प्रहरीमाथि आक्रमण गर्नेले जनतालाई अपराधीहरूबाट असुरक्षित बनाउँछ” तर वास्तवमा उनको शासनले नै जनतालाई दमनबाट असुरक्षित बनाइरहेको थियो, यो एउटा युवतीको मृत्युले सुरु भएको आगोलाई गोली र जेलले थुन्न खोजेको कठोर इतिहास हो तर विचारलाई कहिल्यै मार्न सकिँदैन।

२०२५–२०२६ मा आर्थिक संकट, मुद्रास्फीति र युद्धको प्रभावले फेरि सडक गर्मायो। महसाको मृत्युले सुरु गरेको आगो अझै भित्र भित्रै बलिरहेको थियो।

हिजबुल्लाह, हमास जस्ता समूहलाई समर्थन, परमाणु कार्यक्रमहरू चलाएर खामेनीले इरानलाई क्षेत्रीय शक्ति बनाए—तर घरभित्र उनीहरूले लोकतन्त्रका सपना चकनाचुर पारे। महसाको मृत्युपछि पनि उनीले ‘विदेशी षड्यन्त्र’ भनेर उपहास गरे। आज उही महसाको नामले खामेनीको शासनको अन्त्यलाई जोडिरहेको छ।

फेब्रुअरी २८, २०२६ मा तेहरानको सर्वोच्च नेताको निवासमा अमेरिका–इजरायलको संयुक्त हवाई आक्रमण भयो। ८६ वर्षीय खामेनीको मृत्यु भयो। इरानी राज्य सञ्चारमाध्यमले यसलाई ‘शहीद’ भनेर घोषणा गरे र ४० दिनको राष्ट्रिय शोकको घोषणा गरे।

यतिबेला सडकमा फरक दृश्य छ: दुई इरान। एउटा शोक र अर्को मुक्तीको खुसीको आँशु ।
खामेनीका अनुयायीहरूका लागि यो युगको अन्त्य थियो। उनीहरूले आँसु झारे, शालिक र मुर्ती अगाडि प्रार्थना गरे। तर महसाको नाममा लडेका युवा, महिला र विरोधीहरूका लागि यो स्वतन्त्रताको बिहानी थियो। तेहरान, इस्फाहान र अन्य शहरहरूमा हर्न बज्यो, मानिसहरूले नाच्न थाले, कारमा झण्डा फहराए। विदेशमा बस्ने इरानीहरूले पनि खुसी मनाए।

अब महसा अमिनी अब एउटा व्यक्ति मात्र छैनन्। उनी एउटा प्रतीक बनेकी छिन्—पीडित दबिएका आवाजको, महिलाको साहसको, स्वतन्त्रताको। महिलाको, दबिएका आवाजको, आशाको। खुला कपालमा बहने हावामा उनकै सुगन्ध छ। उनको मृत्युले सुरु गरेको लडाइँले आज एउटा तानाशाहीको ढोका ढकढक्याएको छ। इरानको भविष्य अझै अनिश्चित छ—नयाँ नेता को बन्छ, शान्ति आउँछ कि फेरि रक्तपात? तर एउटा कुरा निश्चित छ: हिजाबको बन्धनबाट मुक्त भएका महिलाहरूको मुस्कानमा महसाको सुगन्ध छ। यो लडाइँ महिलाका लागि, जीवनका लागि र अनन्त स्वतन्त्रताका लागि जारी छ। महसा अमिनी अमर छिन्। इरानको नयाँ बिहानी उनकै नामबाट सुरु हुनेछ।

यतिबेला—इरानको भविष्य अझै कुहिरोमा छ, तर एउटा कुरा स्पष्ट छ: एउटी छोरीको अन्यायपूर्ण मृत्युले साम्राज्य हल्लाउन सक्छ। यो लडाइँ जारी छ — महिलाका लागि, जीवनका लागि, आजादीका लागि। जिना अमर छिन्। आष गरौं । इरान फेरि उदाउँनेछ, मुक्तीको नयाँ परिभाषा लिएर।

(समसामयिक अन्तर्राष्ट्रिय समाचार तथा ऐतिहासिक तथ्यहरूमा आधारित यो लेख महसा अमिनीको सम्झना र इरानी जनताको संघर्षप्रति लेखकको श्रद्धांजलि हो।)