१० असोज, काठमाडौँ। मिती २०८३ साल असोज १० गते शनिबार पूर्णिमा तिथी राती १० / ०२ बजेसम्म त्यस उप्रान्त आश्विनकृष्णपक्ष प्रतिपदा तिथी आरम्भ हुने भएकोले यो दिन प्रौष्ठपदी श्राद्ध गर्नु पर्दछ।
१. प्रौष्ठपदी भनेको के?
प्रौष्ठपद = भाद्र महिना (पूर्वभाद्र + उत्तरभाद्र नक्षत्र)
प्रौष्ठपदी = भाद्र शुक्ल पूर्णिमा
यही पूर्णिमाबाट महालय / सोह्र श्राद्ध सुरु हुन्छ, त्यसैले यसलाई
“महालय आरम्भ” भनिन्छ।
भाद्र शुक्ला पूर्णिमा या सा प्रौष्ठपदीति कथ्यते।
महालयस्य सा आद्या तिथिः प्रोक्ता मनीषिभिः॥
२. कुन-कुन शास्त्रले के भनेको छ?
१) ब्रह्म पुराण – अध्याय २१७:
प्रौष्ठपद्यां तु पूर्णायां पितरः पुत्र-मन्दिरे।
आगच्छन्ति तृषार्ताश्च श्राद्ध-काले समुत्सुकाः॥
अर्थ: प्रौष्ठपदी पूर्णिमामा पितृ तिर्खाएर, भोकाएर पुत्रको घरमा
श्राद्ध कालमा उत्सुक भएर आउँछन्।
२) मत्स्य पुराण – अध्याय १७, श्लोक ४ (सबैभन्दा कडा):
पूर्णिमा-श्राद्ध-मूलं तु महालय-फलं स्मृतम्।
पूर्णिमां च विना कृत्वा महालयो निष्फलो भवेत्॥
अर्थ: पूर्णिमा श्राद्ध नै महालय फलको मूल हो, पूर्णिमा बिना गरेको
महालय निष्फल हुन्छ।
३) गरुड पुराण – प्रेत काण्ड, अध्याय ११:
प्रौष्ठपदी-पौर्णमास्यां तु पितृणां तृप्ति-मानसम्।
तिल-जलैः समं दत्तं अक्षयं भवति ध्रुवम्॥
अर्थ: प्रौष्ठपदी पूर्णिमामा पितृको मन तृप्त हुन्छ, तिल जल सहित
दिएको श्राद्ध अक्षय हुन्छ, निश्चित।
४) वायु पुराण – अध्याय ८२:
भाद्रे मासि सिते पक्षे या पूर्णा परिकीर्तिता।
प्रौष्ठपदीति सा ज्ञेया पितृ-श्राद्ध-विधौ शुभा॥
अर्थ: भाद्र शुक्ल पक्षमा जो पूर्णिमा भनिएको छ, त्यसलाई प्रौष्ठपदी
जान्नु, पितृ श्राद्ध विधिमा शुभ छ।
५) निर्णयसिन्धु – पितृपक्ष प्रकरण, पृष्ठ ३४०:
प्रौष्ठपदी पूर्णिमा-श्राद्धं महालय-प्रारम्भकं स्मृतम्।
अज्ञात-तिथि-मृतानां च तत्रैव श्राद्धमिष्यते॥
अर्थ: प्रौष्ठपदी पूर्णिमा श्राद्ध महालयको प्रारम्भ भनिन्छ, जसको
तिथि थाहा छैन उसको श्राद्ध त्यही दिन गरिन्छ।
६) धर्मसिन्धु – तृतीय परिच्छेद:
चतुर्दशी-व्रतं कृत्वा पूर्णिमायां तु पार्वणम्।
प्रौष्ठपद्यां तु कुर्वीत महालय-मुखं तु तत्॥
अर्थ: चतुर्दशी (अनन्त) व्रत गरेर पूर्णिमामा पार्वण श्राद्ध गर्ने,
त्यो प्रौष्ठपदीमा गर्ने, त्यो महालयको मुख हो।
७) भविष्य पुराण – उत्तर पर्व, अध्याय २३:
प्रौष्ठपदी-श्राद्ध-कर्ता तु मुच्यते पितृ-ऋणतः।
धन-पुत्र-समृद्धः स्यात् अन्ते स्वर्गं स गच्छति॥
अर्थ: प्रौष्ठपदी श्राद्ध गर्ने पितृ ऋणबाट मुक्त हुन्छ, धन-पुत्रले
समृद्ध हुन्छ, अन्त्यमा स्वर्ग जान्छ।
८) स्कन्द पुराण – नागर खण्ड:
या तिथिः पूर्णिमा ख्याता भाद्रे मासि सितेतरे।
तस्यां श्राद्धं तु यः कुर्यात् तस्य पितरः सुखं गताः॥
अर्थ: भाद्र शुक्लमा जो पूर्णिमा तिथि प्रसिद्ध छ, त्यसमा जसले
श्राद्ध गर्छ उसका पितृ सुखमा जान्छन्।
३. प्रौष्ठपदीमा कसको श्राद्ध गर्ने? ३ प्रकार
१. पूर्णिमा तिथिमा मरेकाहरुको – मुख्य
२. तिथि थाहा नभएकाहरुको – सामान्य
३. महालय सुरु गर्ने संकल्प – सबैले
४. नगरे के हुन्छ?
क) ब्रह्म पुराण:
प्रौष्ठपदीं परित्यज्य महालयं यः करोति च।
पितरस्तस्य तृप्यन्ति न कदाचिदपि ध्रुवम्॥
अर्थ: प्रौष्ठपदी छोडेर महालय गर्नेको पितृ कहिल्यै तृप्त हुँदैनन्, निश्चित।
ख) हेमाद्रि:
मुखं विना यथा देहो निष्फलो भवति ध्रुवम्।
प्रौष्ठपदीं विना श्राद्धं महालयो निष्फलो भवेत्॥
अर्थ: मुख बिना शरीर निष्फल भए जस्तै प्रौष्ठपदी बिना महालय निष्फल हुन्छ।
५. विधि के हो?
- भाद्र पूर्णिमा बिहान पितृ आवाहन
- मन्त्र: आगच्छन्तु मे पितरः इमं गृह्णन्तु जलाञ्जलिम्
- १ पिण्ड (पूर्णिमा मृत) वा ३ पिण्ड (पिता, बाजे, बराजु)
संकल्प:
अद्य भाद्रे मासि शुक्ले पक्षे पौर्णमास्यां तिथौ प्रौष्ठपदी श्राद्धं अहं करिष्ये।
प्रौष्ठपदी = पितृलाई घर बोलाउने दिन
औंसी = पितृलाई बिदा गर्ने दिन
बीचका १५ दिन = पितृ घरमा बस्ने दिन
त्यसैले प्रौष्ठपदी नगरी महालय अधुरो हुन्छ।
यदि पुरै विधि गर्न नसके:
विकल्प १: तिल-तर्पण मात्र - बिहान नुहाएर दक्षिण फर्केर ३ अञ्जली तिल-जल दिने
- मन्त्र: ॐ पितृभ्यो नमः
विकल्प २: गायत्री सहित जल - १ लोटा जल + तिल + तुलसी लिएर पितृ सम्झेर पीपलको फेदमा दिने
विकल्प ३: मानसिक श्राद्ध - हात जोडेर भन्ने:
मम पितरः तृप्यन्तु, प्रौष्ठपदी श्राद्धेन तृप्तिं यान्तु।
शास्त्र वचन:
असमर्थस्तु तिलैरपि तर्पयेत् पितॄन् – मनुस्मृति
यो गरे के फल मिल्दछ त?
प्रौष्ठपदी श्राद्ध गरे: - महालयको फल पूरा मिल्छ
- पितृ १६ दिन घरमा बस्छन्, आशीर्वाद दिन्छन्
- पितृ दोष नाश
- धन, सन्तान, सुख प्राप्ति
भविष्य पुराण:
प्रौष्ठपद्यां तु यः श्राद्धं करोति श्रद्धया सह।
तस्य संवत्सरं यावत् पितरः तृप्तिमाप्नुयुः॥
अर्थ: प्रौष्ठपदीमा श्रद्धाले श्राद्ध गर्नेको पितृ १ वर्षसम्म तृप्त हुन्छन्।
पं-बालमुकुन्द देबकोटा
+ There are no comments
Add yours