पितृपक्ष (सोह्र श्राद्ध )महालय – के हो? किन गरिन्छ?शास्त्रीय निर्णय – पुराण, स्मृति प्रमाण सहित।

१० असोज, काठमाडौँ । मिती २०८३ साल आश्विन ११ गते आइतबार आश्विन कृष्णपक्ष प्रतिपदा तिथी राती ९ / १९ बजेसम्म त्यस उप्रान्त द्वितीया तिथी आरम्भ हुने भएकोले सोह्रश्राद्ध आश्विन कृष्णपक्षबाट प्रतिपदा {परेवा } देखी आश्विन २४ गते शनिबार औंसीश्राद्ध देखी पितृविसर्जन सोह्रश्राद्ध समापन हुनेभएकोले श्राद्ध सम्वन्धि जानकारी यस प्रकार रहेको छ।

हामीले दिएको पिण्ड पित्रिहरुले कसरि प्राप्त गर्दछन बुझेर गर्नु पर्दछ।
१. पितृपक्ष भनेको के हो? – परिभाषा
भाद्र शुक्ल पूर्णिमा (प्रौष्ठपदी) देखि आश्विन कृष्ण औंसीसम्मको
१६ दिनलाई पितृपक्ष भनिन्छ।

नामहरु:

• पितृपक्ष = पितृहरुको पक्ष (१५ दिन पितृको)
• महालय = महा + आलय = पितृको ठूलो घर / ठूलो समय
• सोह्र श्राद्ध = १६ दिनको श्राद्ध (पूर्णिमा + १५ तिथि)
  कन्या राशिमा सूर्य हुँदा आउने भएकाले
• पार्वण श्राद्ध पक्ष
• ब्रह्म पुराण:
  भाद्रे पूर्णिमा यत्र पक्षः पितृ-संज्ञकः।
  प्रतिपदा-दिवसाद् औंसी-पर्यन्तं पितृ-तृप्तये॥
  अर्थ: भाद्र पूर्णिमामा जहाँ पितृ संज्ञक पक्ष सुरु हुन्छ,
  प्रतिपदादेखि औंसीसम्म पितृ तृप्तिको लागि।
  २. पितृपक्ष किन १६ दिन? गणना
  १. पूर्णिमा (प्रौष्ठपदी – महालय आरम्भ)
  २. प्रतिपदा
  ३. द्वितीया
  ४. तृतीया
  ५. चतुर्थी
  ६. पञ्चमी
  ७. षष्ठी
  ८. सप्तमी
  ९. अष्टमी
  १०. नवमी (मातृ नवमी)
  ११. दशमी
  १२. एकादशी
  १३. द्वादशी
  १४. त्रयोदशी
  १५. चतुर्दशी (शस्त्रहत – हतियारले मरेकाको मात्र)
  १६. औंसी (सर्वपितृ औंसी – सबैको)
  जम्मा १६ दिन – त्यसैले सोह्र श्राद्ध।
  ३. पितृपक्षको कथा – किन सुरु भयो?
  कथा १: महाभारत – कर्णको कथा (सबैभन्दा प्रसिद्ध)
  कर्णले जीवनभर सुन दान गरे, अन्न दान गरेनन्।
  मरेपछि स्वर्गमा सुन खान दिइयो, अन्न पाएनन्।
  इन्द्रसँग सोधे: किन?
  इन्द्रले भने: तिमीले पितृलाई अन्न दान गरेनौ, त्यसैले।
  कर्णलाई १६ दिनको लागि पृथ्वीमा फिर्ता पठाइयो,
  उनले १६ दिनसम्म पितृलाई अन्न-जल दान गरे,
  त्यही १६ दिन पितृपक्ष सुरू भयो।
  महाभारत, अनुशासन पर्व:
  कर्णः दान-पतिः ख्यातः सुवर्णस्य तु दानतः।
  अन्न-दान-विहीनत्वात् स्वर्गे स्वर्णं हि भुञ्जति॥
  तस्मात् षोडश-दिवसानि पितृ-तृप्त्यै प्रदत्तवान्।
  तदेव पितृपक्षः स्यात् सर्व-पाप-प्रणाशनम्॥
  कथा २: विष्णु पुराण – सूर्य र कन्या राशिको कथा
  भाद्रमा सूर्य कन्या राशिमा प्रवेश गर्छन्,
  कन्या = कुमारी = पृथ्वी, त्यसैले पितृ पृथ्वीमा आउँछन्।
  सूर्ये कन्या-गते पक्षे पितरः गृह-मागताः।
  पुत्र-श्राद्धं प्रतीक्षन्ते तृप्ति-कामाः समुत्सुकाः॥
  अर्थ: सूर्य कन्या राशिमा गएको पक्षमा पितृ घरमा आउँछन्,
  पुत्रको श्राद्धको प्रतीक्षा गर्छन् तृप्तिको कामनाले।
  कथा ३: गरुड पुराण – यमराजको वरदान
  यमराजले पितृलाई वरदान दिए: भाद्र पूर्णिमादेखि औंसीसम्म
  तिमीहरु पृथ्वीमा गएर पुत्रको श्राद्ध ग्रहण गर्न सक्छौ।
  तस्मात् षोडश-दिवसं पितृ-पक्षं प्रकीर्तितम्।
  यम-राज-वरात् प्राप्तं पितृणां तृप्ति-कारणम्॥
  ४. कुन-कुन शास्त्रले के भनेको छ?
  १) मनुस्मृति, अध्याय ३, श्लोक १२३:
  पितृपक्षे तु संप्राप्ते श्राद्धं कुर्यात् दिने-दिने।
  तिल-जलैः समं दद्यात् पितॄणां तृप्ति-हेतवे॥
  अर्थ: पितृपक्ष प्राप्त हुँदा दिन-दिनै श्राद्ध गर्नुपर्छ,
  तिल-जल सहित पितृ तृप्तिको लागि।
  २) याज्ञवल्क्य स्मृति:
  कन्या-गते सवितरि पितृपक्षः प्रकीर्तितः।
  तत्र श्राद्धं तु कर्तव्यं पितॄणां मोक्ष-हेतवे॥
  अर्थ: सूर्य कन्या राशिमा गएको पक्षलाई पितृपक्ष भनिन्छ,
  त्यहाँ पितृ मोक्षको लागि श्राद्ध गर्नुपर्छ।
  ३) ब्रह्म पुराण, अध्याय २२०:
  पितृपक्षे तु यः श्राद्धं करोति श्रद्धया सह।
  तस्य पितरः तृप्यन्ति द्वादशाब्दं न संशयः॥
  अर्थ: पितृपक्षमा जसले श्रद्धाले श्राद्ध गर्छ, उसका पितृ
  १२ वर्षसम्म तृप्त हुन्छन्, निःसन्देह।
  ४) गरुड पुराण, प्रेत काण्ड, अध्याय १०, श्लोक ४८:
  सोह्र-श्राद्धं तु यः कुर्यात् पितृपक्षे समाहितः।
  सर्व-पितृ-तृप्ति-माप्नोति सर्व-तीर्थ-फलं लभेत्॥
  अर्थ: पितृपक्षमा जसले सोह्र श्राद्ध गर्छ समाहित भएर,
  सबै पितृको तृप्ति पाउँछ, सबै तीर्थको फल पाउँछ।
  ५) वायु पुराण, अध्याय ७९:
  पितृपक्षे तु संप्राप्ते गृह-द्वारे पितरः स्थिताः।
  श्राद्धाभावे निराशास्ते शापं दत्त्वा व्रजन्ति च॥
  अर्थ: पितृपक्ष प्राप्त हुँदा पितृ घरको द्वारमा बस्छन्,
  श्राद्ध नपाए निराश भएर श्राप दिएर जान्छन्।
  ६) भविष्य पुराण, उत्तर पर्व:
  पितृपक्षे तु कर्तव्यं श्राद्धं प्रतिदिनं नरैः।
  असमर्थस्तु औंस्यां तु सर्व-पितृ-तृप्तये॥
  अर्थ: पितृपक्षमा मान्छेले प्रतिदिन श्राद्ध गर्नुपर्छ,
  असमर्थ भए औंसीमा सर्व पितृ तृप्तिको लागि गर्ने।
  ७) निर्णयसिन्धु, पृष्ठ ३३८:
  प्रौष्ठपदी-प्रभृति औंसी-पर्यन्तं पितृपक्षः।
  तत्र श्राद्धं तु कर्तव्यं पितॄणां तृप्ति-कारणम्॥
  अर्थ: प्रौष्ठपदीदेखि औंसीसम्म पितृपक्ष हो, त्यहाँ पितृ तृप्तिको लागि
  श्राद्ध गर्नुपर्छ।
  पितृपक्षे तु संप्राप्ते न कुर्यान् मंगल-क्रियाम्।
  पितृ-कार्यं तु कुर्वीत पितॄणां तृप्ति-हेतवे॥ – हेमाद्रि
  पितृपक्षमा श्राद्ध नगरे के हुन्छ?
  वायु पुराण:
  श्राद्ध-हीने पितृपक्षे पितरः शाप-दायिनः।
  दारिद्र्यं जायते तत्र पुत्र-हानिश्च जायते॥
  अर्थ: श्राद्ध हीन पितृपक्षमा पितृ श्राप दिन्छन्, त्यहाँ दरिद्रता हुन्छ,
  पुत्र हानि हुन्छ।
  गरुड पुराण:
  निराशाः पितरः यान्ति श्राद्ध-हीने गृहात् पुनः।
  तदा तस्य गृहे दुःखं जायते नात्र संशयः॥
  अर्थ: श्राद्ध हीन घरबाट पितृ निराश भएर जान्छन्, तब उसको घरमा दुःख हुन्छ,
  यसमा संशय छैन।
  पितृपक्षको फल के मिल्छ?
  ब्रह्म पुराण:
  पितृपक्षे तु यः श्राद्धं करोति श्रद्धया सह।
  धनं पुत्रं च आयुश्च लभते नात्र संशयः॥
  अर्थ: पितृपक्षमा श्रद्धाले श्राद्ध गर्नेले धन, पुत्र, आयु पाउँछ,
  यसमा संशय छैन।
  महाभारत:
  पितृपक्षे तर्पिताः पितरः तृप्तिं यान्ति परां गतिम्।
  पुत्राय च प्रयच्छन्ति आशीर्वादं शुभावहम्॥
  अर्थ: पितृपक्षमा तर्पित पितृ परम तृप्ति र परम गति पाउँछन्,
  पुत्रलाई शुभ आशीर्वाद दिन्छन्।
  जसरी दशैंमा देवी घर