अनन्त चतुर्दशीव्रत र कुमारी,इन्द्रजात्राको के छ त धार्मिक महत्व?

०८ असोज, काठमाडौँ । मिति २०८३ असोज ९ गते शुक्रबार भाद्रशुक्ल पक्ष चतुर्दशी तिथी राती १० / १६ बजेसम्म त्यस उप्रान्त पूर्णिमा तिथी यो दिन अनन्त चतुर्दशी व्रत भएको हुनाले यो चतुर्दशीलाई अनन्त चतुर्दशी भनिन्छ ।अनन्त चतुर्दशी के हो? नामको अर्थ
भाद्र शुक्ल चतुर्दशीलाई अनन्त चतुर्दशी भनिन्छ।
अनन्त = जसको अन्त्य छैन = भगवान विष्णु / शेषनाग / अनन्त सूत्र
चतुर्दशी = १४ औं तिथि
यस दिन अनन्त स्वरुप विष्णुको पूजा गरिन्छ।
श्लोक:
भाद्र शुक्ल चतुर्दश्यामनन्तव्रतमाचरेत्।
तस्मादनन्तफलदं प्रोक्तमनन्तचतुर्दशी॥
अर्थ: भाद्र शुक्ल चतुर्दशीमा अनन्त व्रत गर्नुपर्छ, त्यसैले अनन्त फल
दिने भएकाले यसलाई अनन्त चतुर्दशी भनिन्छ।
भविष्य पुराण, उत्तर पर्व, अध्याय १५
पूर्वकालमा सुमन्त नामका ब्राह्मण थिए, उनकी छोरी सुशीला।
सुशीलाको विवाह कौण्डिन्य ऋषिसँग भयो।
एक दिन कौण्डिन्य र सुशीला जाँदै गर्दा नदी किनारमा केही स्त्रीहरु
अनन्त भगवानको पूजा गर्दै थिए – हातमा १४ गाँठो भएको डोरा बाँध्दै।
सुशीलाले सोधिन् – यो के हो?
स्त्रीहरुले भनिन् – यो अनन्त व्रत हो। यसले सबै दु:ख नाश हुन्छ,
धन, पुत्र, सुख मिल्छ।
सुशीलाले पनि व्रत लिइन्, १४ गाँठो भएको अनन्त डोरा हातमा बाँधिन्।
केही समयपछि उनीहरु धनी भए।
एक दिन कौण्डिन्यले सुशीलाको हातमा डोरा देखेर सोधे – यो के हो?
सुशीलाले भनिन् – अनन्त भगवानको डोरा।
कौण्डिन्यले घमण्डले भने – यो धागोले के हुन्छ? फुत्काएर आगोमा फालिदिए।
त्यस दिनदेखि उनीहरुको सबै सम्पत्ति नाश भयो, गरीब भए।
कौण्डिन्यलाई पश्चाताप भयो, अनन्त भगवानलाई खोज्न जंगलमा गए।
जंगलमा रुख, गाई, गधा सबैलाई सोधे – अनन्त कहाँ छ?
अन्त्यमा एक बुढो ब्राह्मणको रुपमा विष्णु प्रकट भएर भन्नुभयो:
श्लोक:
अनन्तोऽहं महाबाहो मम रूपं चतुर्दश।
चतुर्दश-ग्रन्थि-युक्तं सूत्रं मम रूपकम्॥
अर्थ: हे महाबाहो! म नै अनन्त हुँ, मेरो १४ गाँठो भएको डोरा नै मेरो रूप हो।
अनन्तले भन्नुभयो – तिमीले मेरो अपमान गर्यौ, त्यसैले दु:ख पायौ,
अब फेरि १४ वर्षसम्म अनन्त व्रत गर।
कौण्डिन्यले १४ वर्ष व्रत गरे, फेरि सबै सम्पत्ति फिर्ता पाए, अन्त्यमा
वैकुण्ठ गए।
कुन शास्त्रले के भनेको छ?
क) भविष्य पुराण – अनन्त माहात्म्य:
अनन्तव्रतं यः कुर्यात् भाद्रे मासि चतुर्दशीम्।
सर्वपाप-विनिर्मुक्तः विष्णुलोकं स गच्छति॥
अर्थ: जसले भाद्रमा चतुर्दशीमा अनन्त व्रत गर्छ, सबै पापबाट मुक्त भएर विष्णुलोक जान्छ।
ख) व्रतराज ग्रन्थ:
चतुर्दश-ग्रन्थि-संयुक्तं अनन्तं सूत्रमुत्तमम्।
बध्नीयाद् दक्षिणे हस्ते नारी वामे च धारयेत्॥
अर्थ: १४ गाँठो भएको उत्तम अनन्त सूत्र पुरुषले दाहिने हातमा,
नारीले देब्रे हातमा बाँध्नुपर्छ।
ग) स्कन्द पुराण:
अनन्त-व्रत-माहात्म्यं यः शृणोति समाहितः।
तस्य पाप-क्षयं याति अनन्तस्य प्रसादतः॥
अर्थ: अनन्त व्रत माहात्म्य सुन्ने मान्छेको पाप क्षय हुन्छ, अनन्तको कृपाले।
घ) विष्णु पुराण – अनन्त को हुन्?
अनन्तः शेष-रूपेण यो धत्ते पृथ्वीमिमाम्।
विष्णुः स एव विख्यातः सर्व-दुःख-हरः परः॥
अर्थ: जो शेष रुपमा यो पृथ्वीलाई धारण गर्नुहुन्छ, उहाँ नै अनन्त विष्णु हुनुहुन्छ,
सबै दु:ख हर्ने परमेश्वर।
ङ) निर्णयसिन्धु – व्रत काल:
भाद्र शुक्ल चतुर्दश्यां मध्याह्ने पूजयेद्धरिम्।
अनन्त-रूपिणं देवं सर्व-काम-फल-प्रदम्॥
अर्थ: भाद्र शुक्ल चतुर्दशी मध्याह्नमा सबै कामना फल दिने अनन्त रुपी हरिको पूजा गर्नुपर्छ।
अनन्त डोरा / सूत्र को महत्व – १४ गाँठो किन?
१४ गाँठो = १४ लोक, १४ इन्द्रिय, वा १४ वर्षको कथा
मन्त्र सहित बाँध्ने:
श्लोक:
अनन्त-सूत्र-ग्रन्थिं तु चतुर्दश-समन्वितम्।
बध्नामि तेऽहं सततं अनन्ताय नमो नमः॥
प्रत्येक गाँठोमा १ अवतारको नाम:
१. मत्स्य, २. कूर्म, ३. वराह, ४. नृसिंह, ५. वामन, ६. परशुराम,
७. राम, ८. कृष्ण, ९. बुद्ध, १०. कल्कि, ११. अनन्त, १२. नारायण,
१३. विष्णु, १४. वासुदेव
त्यसैले अनन्त डोरा = १४ अवतारको रक्षा कवच।
पूजा विधि –
१. बिहान स्नान गरेर व्रत संकल्प
२. कलशमा कुशको अनन्त भगवान बनाउने – १४ गाँठो भएको
३. दूध, दही, घिउ, चन्दन, फूल, तुलसी चढाउने
४. १४ प्रकारको पकवान – मालपुवा, घेवर आदि नैवेद्य
५. कथा सुन्ने – सुशीला-कौण्डिन्य कथा
६. पुरुषले दाहिने, महिलाले देब्रे हातमा अनन्त बाँध्ने
७. मन्त्र:
मुख्य मन्त्र:
ॐ अनन्ताय नमः। ॐ अनन्त-रूपाय विष्णवे नमः।
अनन्त गायत्री:
ॐ अनन्ताय विद्महे शेष-रूपाय धीमहि।
तन्नो विष्णुः प्रचोदयात्॥
व्रत सकिएपछि १४ वर्षसम्म हरेक वर्ष बाँध्ने – १४ वर्षे व्रतको ग्रन्थी
ब्राह्मणलाई भोजन, दान गर्ने।
फल के मिल्छ?
भविष्य पुराण वचन:
धन-धान्य-समृद्धिः स्यात् पुत्र-पौत्र-समन्वितः।
अनन्तव्रत-कर्ता तु मोक्षं प्राप्नोति निश्चितम्॥
अर्थ: अनन्त व्रत गर्ने धन-धान्यले समृद्ध, पुत्र-पौत्र सहित हुन्छ,
निश्चित मोक्ष पाउँछ।
विशेष फल:

हराएको धन फिर्ता आउँछ
रोग नाश
दाम्पत्य सुख
सन्तान सुख
१४ वर्षको दु:ख १ दिनमा नाश हुने छ।
जसको आदि छैन, अन्त्य छैन, उहाँ नै अनन्त – विष्णु।
अनन्तं वासुदेवं च शेषं चतुर्दश-ग्रन्थिकम्।
स्मरेद् अनन्त-रूपं तं सर्व-दुःख-विनाशनम्॥
अर्थ: अनन्त वासुदेव, शेष र १४ गाँठो भएको सूत्रलाई अनन्त रुपमा
स्मरण गरे सबै दु:ख नाश हुन्छ।
प्रत्येक वर्ष भाद्र शुक्ल चतुर्दशीका दिन काठमाडौं लगायत ललितपुर, भक्तपुर, धुलिखेल, दोलखालगायतका स्थानमा वर्षा र सहकालका देवता इन्द्रको पूजा-आराधना गरी परम्परागत रूपमा इन्द्रजात्रा पनि मनाईन्छ ।भाद्रशुक्ल द्वादशीका दिन हनुमानढोका अगाडि धार्मिक विधिपूर्वक इन्द्रध्वजासहितको लिङ्गो ठडयाइएपछि प्रारम्भ हुने यो जात्रा विभिन्न प्रकारका नाचगान, रथयात्रा र देवदेवताको पूजाआजा गरी आठदिनसम्म मनाइन्छ ।यसरी ठडयाइएको लिङ्गोलाइ ‘इन्द्रध्वजोत्थान’ पनि भनिन्छ ।अनन्त चतुर्दशीका दिन भगवान् अनन्तको पूजा, आराधना र व्रत हुने गर्दछ ।यस व्रतको नामैबाट के लक्षित हुन्छ भने यो दिन कहिल्यै अन्त्य नहुने सृष्टिका कर्ता, धर्ता र संहर्ता निर्गुण ब्रह्मको भक्ति