ॐ कागेश्वराय नमः ॥ ॐ काय-शुद्ध्यै नमः ॥ कागेअष्टमी / कायअष्टमीको शास्त्रिय प्रमाण।

०२ असाेज, काठमाडाैँ । मिती २०८३ साल आश्विन ३ गते शनिबार
भाद्र शुक्ल अष्टमी तिथी अपराह्न: २ / १७ बजेसम्म त्यस उप्रान्त नवमी तिथी भएको हुनाले यो दिन राधाष्टमी, राधा महारानीको जन्मदिन भएकोले राधा भगवान कृष्णको विख्यात प्राणसखी, ब्रज धामको रानी र वृषभानुको पुत्री हुन ।उहाँको प्राकाट्य दिवस र कागेश्वरी मेलाको शुभकामना व्यक्त गर्दछु।

१. नाम किन दुई वटा? कागेअष्टमी र कायअष्टमी
कागेअष्टमी = कागको अष्टमी (बाहिरी शुद्धि – यम-दोष मुक्ति)
कायअष्टमी = कायाको अष्टमी (भित्री शुद्धि – शरीर शुद्धि)
दुवै एउटै दिन हो – भाद्र शुक्ल अष्टमी।
यो दिन कागले महादेवलाई भेटाएकोले कागेअष्टमी र
त्यही दिन शरीर शुद्ध गरिने भएकाले कायअष्टमी भनिएको हो।

२. कुन कुन शास्त्रमा कागेअष्टमी / कायअष्टमीको वर्णन छ?
क) स्कन्द पुराण – हिमवत्खण्ड – नेपाल माहात्म्य (मुख्य शास्त्र)
नेपाल माहात्म्य अध्याय १२ मा कागेश्वरीको वर्णन छ।
श्लोक:
नेपालस्योत्तरे भागे कागेशं लिंगमुत्तमम्।
षट्षष्टि लिंग-मध्यस्थं सर्व-काम-फल-प्रदम्॥
अर्थ: नेपालको उत्तर भागमा कागेश नामको उत्तम लिंग छ,
यो ६४ लिंग मध्यको एक हो र सबै कामना पूरा गरिदिन्छ।
अर्को श्लोक:
भाद्रे मासि सिते पक्षे अष्टम्यां काग-पूजनम्।
कृत्वा कागेश्वरं दृष्ट्वा काग-दोषैः प्रमुच्यते॥
अर्थ: भाद्र शुक्ल अष्टमीमा कागको पूजा गरेर कागेश्वरको दर्शन गरे
कागले छुँदाको दोषबाट मुक्ति मिल्छ।
ख) भविष्य पुराण – उत्तर पर्व
भविष्य पुराणमा कायअष्टमी लाई शरीर शुद्धि व्रत भनिएको छ।
श्लोक:
भाद्रे शुक्लाष्टमी या तु कायाष्टमीति प्रकीर्तिता।
तस्यां स्नात्वा च पीत्वा च काय-शुद्धिर्भवेद् ध्रुवम्॥
अर्थ: भाद्र शुक्ल अष्टमी नै कायअष्टमी हो, त्यस दिन स्नान र आचमन गरे
शरीर अवश्य शुद्ध हुन्छ।
अर्को श्लोक:
काया शुध्यति यस्यां तु सा कायाष्टमी प्रकीर्तिता।
आरोग्यं लभते जन्तुर्दीर्घायुष्यं च विन्दति॥
अर्थ: जुन अष्टमीमा काया शुद्ध हुन्छ त्यसैलाई कायअष्टमी भनिन्छ,
यो व्रत गरे आरोग्य र दीर्घायु मिल्छ।
ग) मत्स्य पुराण
मत्स्य पुराणमा कागलाई यमराजको दूत भनिएको छ।
श्लोक:
कागः कृष्णो यमस्यैव दूतो वै परिकीर्तितः।
तस्य स्पर्शे भवेद् दोषो गंगायां स्नानतः शुचिः॥
अर्थ: कालो काग यमराजको दूत हो, उसले छोए दोष लाग्छ,
गंगा स्नान र कागेश्वर दर्शनले शुद्धि हुन्छ।
घ) निर्णय सिन्धु र धर्म सिन्धु
धर्मशास्त्र अनुसार:
भाद्र शुक्लाष्टम्यां तु कागेश्वरी व्रतमाचरेत्।
नूतन-शस्यं समर्प्यैव मकै-पूजा विधीयते॥
अर्थ: भाद्र शुक्ल अष्टमीमा कागेश्वरी व्रत गर्नुपर्छ,
नयाँ बाली (हरियो मकै) चढाएर मकै पूजा गर्नुपर्छ।
त्यसैले कागेअष्टमीमा हरियो मकै चढाए कागले बाली खाँदैन भन्ने चलन छ।
ङ) शिव पुराण – कोटीरुद्र संहिता
शिव पुराणमा:
कागेन स्थापितं लिंगं कागेशं परमं शिवम्।
दर्शनात् स्पर्शनात् तस्य यम-लोक-भयं हरेत्॥
अर्थ: कागले स्थापना गरेको लिंग नै परम शिव कागेश हुन्,
त्यसको दर्शन र स्पर्शले यमलोकको डर हराउँछ।
३. कागेश्वरी महादेव उत्पत्तिको शास्त्रिय कथा
स्कन्द पुराण अनुसार:
सत्ययुगमा महादेव एक पटक वन विहारमा जानुभयो र शिवपुरी जंगलमा
ध्यानमग्न हुनुभयो। धेरै दिनसम्म कैलाश नफर्केपछि पार्वतीले ब्रह्मा, विष्णु
सहित खोज्नु भयो।
त्यतिबेला एउटा कागले काक गंगेश्वर घाटमा स्नान गरेर आफ्नो चुच्चोमा जल
बोकेर ल्याई शिवलिंगमा चढायो र का..का.. गरेर करायो।
त्यो आवाज सुनेर पार्वतीले महादेवलाई भेट्नुभयो।
त्यसैले:

• कागले भेटाएकोले कागेश्वर नाम रह्यो
• कागले स्नान गरेको घाटलाई काक गंगेश्वर भनियो
• आज पनि पहिले काक गंगेश्वरमा नुहाएर मात्र कागेश्वरी जानुपर्छ
  ४. कागेअष्टमी / कायअष्टमीको विधि र महत्व (सबै शास्त्रको सार)
  १. मिति: भाद्र शुक्ल अष्टमी (राधा अष्टमी, दूर्वा अष्टमीकै दिन)
  यसै दिन एक महिनापछि आउने दशैंको महाअष्टमीको लागि हनुमानढोकाको
  तलेजु भवानीलाई मालश्री धुन बजाउन सुरु गरिन्छ।
  २. गोसाइँकुण्डसँग सम्बन्ध:
  गोसाइँकुण्डमा गएका तीर्थयात्रीले त्यहाँको जल ल्याएर यसै दिन
  कागेश्वरीमा चढाउनै पर्छ। नचढाए यात्रा अधुरो हुन्छ। – नेपाल माहात्म्य
  ३. काग-दोष निवारण:
  वर्षभरि कागले छोए, टाउकोमा बिष्टा गरे, घरमा आएर नराम्रो गरी कराए
  भने लागेको यम-दोष यसै दिन कागेश्वरीको कुण्डमा नुहाए हट्छ।
  ४. शरीर शुद्धि (काया शुद्धि):
  भविष्य पुराण अनुसार यस दिन उपवास, त्रिफला स्नान, गोमूत्र सेवनले
  वात, पित्त, कफ सन्तुलन भई काया शुद्ध हुन्छ।
  ५. अन्न रक्षा:
  हरियो मकै चढाएमा कागले खेतको अन्न खाँदैन।
  ५. सबै शास्त्रको एकै लाइनमा सार
  स्कन्द पुराण – कागेश्वरी ६४ लिंग मध्ये एक हो, दर्शनले कामना पूरा हुन्छ।
  भविष्य पुराण – यो दिन कायअष्टमी हो, शरीर शुद्ध हुन्छ, आयु बढ्छ।
  मत्स्य पुराण – काग यमदूत हो, उसको दोष कागेश्वरीले हटाउँछ।
  धर्म सिन्धु – यस दिन मकै चढाएमा कागले मकै खादैन।
  किंवदन्तीअनुसार परापूर्वकालमा कागले गाईको दूध पहरामा रहेको शिवलिङ्गमा चढाउँदै गरेको गोठालाले देखेपछि त्यहाँ खोस्रेर हेर्दा महादेवको मूर्ति फेला परेकाले त्यसैबेलादेखि वर्षेनी यहाँ मेला लाग्दै आएको बताइन्छ
  यसैगरि अको कथनअनुसार सत्ययुगमा महादेब र पार्वती वनबिहार गर्न निक्लनुभयो ।वनबिहार गर्दागर्दै महादेवले पार्वतीलाई छल गरि सेन पर्बत अर्थात यहि कागेश्वर पहाडको गुफामा आई तपस्या गर्न थाल्नुभयो ।एकाएक शिवजी अन्तरध्यान भएपछि चिन्तित पार्वतीले ध्यानदृष्ट्रिले पत्ता लगाए ।पार्वतीले सेतो कागको रुप धारण गरि जल चुच्चाले च्यापि महादेवलाई चढाएपछि शिव भगवान खुशि भएर कागेश्वर भगवानको नाममा त्यस क्षेत्रमा विराजमान भएको हो ।
  मन्दिर परिसरमा हाल २२७ किलोको अष्टधातुबाट बनेको कागको मूर्ति विशेष आकर्षणका रुपमा रहेको छ । यो नेपालकै ठूलो कागको मूर्ति हो ।
  यस पर्वका अवसरमा कागेश्वरी-मनोहरा नगरपालिकाले प्रत्येक वर्ष भाद्र शुक्ल अष्टमीका दिन नगरपालिकाभर सार्वजनिक बिदा दिँदै आएको छ।
  कागे अष्टमीका अवसरमा कागेश्वर महादेव मन