मस्कको बढ्दो सम्पत्ति र गहिरिंदो आर्थिक असमानता, के हो यसको सन्देश ?

इलोन मस्क ट्रिलियन डलर सम्पत्तिका पहिलो व्यक्ति बनेको घटनालाई कसैले आर्थिक विकासको सफलताको प्रतीक मानेका छन् । तर यही घटनाले अर्को गम्भीर प्रश्न पनि उठाएको छ– विश्वमा यति धेरै सम्पत्ति सिर्जना भइरहँदा गरिबी र अभाव किन उस्तै छ ?

२५ साउन, काठमाडौँ । यो एउटा यस्तो आर्थिक उपलब्धि थियो, जसको लामो समयदेखि प्रतीक्षा भइरहेको थियो । तर जब त्यो दिन आयो, त्यसलाई विश्वको समृद्धिको उत्सवभन्दा पनि बढ्दो आर्थिक असमानताको ऐनाका रूपमा हेर्नेहरू धेरै देखिए ।

१२ जूनमा इलोन मस्क विश्वकै पहिलो ट्रिलियनेयर अर्थात् १० खर्ब अमेरिकी डलरभन्दा बढी सम्पत्ति भएका व्यक्ति बने ।

मस्क केही वर्षयता लगातार यो मुकामतर्फ अघि बढिरहेका थिए । सन् २०२० को जनवरीमा उनको कुल सम्पत्ति करिब २८ अर्ब अमेरिकी डलर थियो । त्यतिबेला उनी विश्वका ३५औँ धनी व्यक्ति थिए ।

तर पाँच वर्षभन्दा केही बढी समयमै उनको सम्पत्ति असाधारण गतिमा बढ्यो । फोर्ब्सका अनुसार उनी १.११ ट्रिलियन अमेरिकी डलर सम्पत्तिसहित विश्वकै सबैभन्दा धनी व्यक्ति बने । अघिल्लो वर्ष मात्रै उनको सम्पत्ति प्रत्येक मिनेट करिब १० लाख अमेरिकी डलरका दरले बढेको बताइएको छ ।

प्रश्न यति मात्रै होइन कि मस्कले कसरी यति धेरै सम्पत्ति कमाए ? ठूलो प्रश्न त विश्वको एक कुनामा सम्पत्ति यति तीव्र गतिमा थुप्रिँदै गर्दा अर्को कुनामा मानिसहरू अझै किन आधारभूत आवश्यकताका लागि संघर्ष गरिरहेका छन् ? भन्ने हो ।

एकातिर ट्रिलियन डलर, अर्कोतिर चरम गरिबी

विश्व अहिले अभूतपूर्व गतिमा सम्पत्ति सिर्जना भइरहेको युगमा छ । अर्बपतिहरूको संख्या लगातार बढिरहेको छ । सन् २०२५ मा विश्वभर अर्बपतिहरूको संख्या ३ हजार नाघेको छ ।

तर सम्पत्ति सिर्जनाको यो कथा सबैका लागि समान रूपमा सुखद छैन ।

गैरसरकारी संस्था अक्सफामका अनुसार सन् २०१५ देखि २०२५ सम्मको एक दशकमा विश्वका सबैभन्दा धनी १ प्रतिशत मानिसको सम्पत्ति वास्तविक मूल्यमा ३३.९ ट्रिलियन अमेरिकी डलरभन्दा बढीले बढेको छ । त्यसको अर्को पाटो भने गरिबी हो ।

आज पनि विश्वका प्रत्येक १० जनामध्ये एक जना चरम गरिबीमा बाँचिरहेका छन् । अझ चिन्ताजनक कुरा के छ भने सन् १९९० यता चरम गरिबीमा बाँच्ने मानिसको कुल संख्या लगभग स्थिर छ ।

अर्थात्, विश्व अर्थतन्त्रको आकार बढ्यो । उत्पादन बढ्यो । सम्पत्ति बढ्यो । अर्बपतिहरू थपिए । तर गरिबी उन्मूलन गर्ने विश्वको क्षमता भने अपेक्षित गतिमा बढ्न सकेन ।

संयुक्त राष्ट्रसंघीय व्यापार तथा विकास सम्मेलन (यूएनसीटीएडी) का अनुसार विश्वमा करिब ३.४ अर्ब मानिस त्यस्ता देशमा बस्छन्, जहाँ सरकारले स्वास्थ्य वा शिक्षामा गर्ने खर्चभन्दा बढी रकम ऋणको ब्याज तिर्न खर्च गर्नुपर्छ ।

यसले विश्व अर्थतन्त्रको अर्को कठोर तस्वीर देखाउँछ– कतिपय देशका लागि विकासमा लगानी गर्नुभन्दा ऋणको बोझ व्यवस्थापन गर्नु ठूलो चुनौती बनेको छ ।

अहिलेको नीतिले ट्रिलियनेयर मात्र जन्माइरहेको छैन, अर्बपतिहरूको संख्या पनि बढाइरहेको छ र त्यससँगै असमानता भयावह बन्दै गएको छ ।

३.८ अर्ब मानिसभन्दा बढी सम्पत्ति ?

मस्कको सम्पत्तिको आकार बुझ्न अक्सफामको एउटा तथ्य पर्याप्त हुन सक्छ । अक्सफामका अनुसार एलन मस्क एक्लै विश्वको सबैभन्दा गरिब ४६ प्रतिशत जनसंख्या अर्थात् करिब ३.८ अर्ब मानिसको संयुक्त सम्पत्तिभन्दा पनि बढी धनी छन् ।

यो तथ्य आफैंमा एउटा प्रश्न हो । के यो असाधारण उद्यमशीलताको सफलता हो ? वा विश्वको आर्थिक संरचनामा रहेको असमानताको चरम अभिव्यक्ति ?

अक्सफाम अमेरिकाका आर्थिक न्यायसम्बन्धी वरिष्ठ निर्देशक नबील अहमद यसलाई सरकारहरूका लागि चेतावनीका रूपमा हेर्छन् । उनका शब्दमा, यो ‘एक ट्रिलियन डलरको चेतावनी’ हो, जसले सरकारहरूलाई अब गम्भीरतापूर्वक सोच्न बाध्य पार्नुपर्नेछ ।

उनको तर्क छ– अत्यधिक सम्पत्तिको निरन्तर केन्द्रीकरण रोक्न आर्थिक नीतिमै आधारभूत परिवर्तन आवश्यक छ । अहिलेको नीतिले ट्रिलियनेयर मात्र जन्माइरहेको छैन, अर्बपतिहरूको संख्या पनि बढाइरहेको छ र त्यससँगै असमानता भयावह बन्दै गएको छ ।

आर्थिक वृद्धि भयो, तर सबैको जीवन किन सुध्रिएन ?

आधुनिक अर्थशास्त्रमा लामो समयदेखि एउटा मान्यता बलियो रह्यो– अर्थतन्त्र बढेपछि त्यसको लाभ क्रमश: समाजका सबै तहसम्म पुग्छ । जीडीपी बढ्छ । उद्योग विस्तार हुन्छन् । रोजगारी सिर्जना हुन्छ । आम्दानी बढ्छ । अनि गरिबी घट्छ ।

यसलाई विकासको सामान्य सूत्रका रूपमा प्रस्तुत गरियो । तर अहिले यही सूत्रमाथि प्रश्न उठिरहेको छ ।

अर्थशास्त्रीहरू, नागरिक समाजका संस्था र संयुक्त राष्ट्रसंघका विभिन्न निकायसँग जोडिएका विज्ञहरूको एउटा समूहले जुन १० मा ‘द रोडम्याप फर इराडिकेटिङ पोभर्टी बियोन्ड ग्रोथ’ नामक दस्तावेज सार्वजनिक गर्‍यो ।

यसको आधारभूत प्रश्न हो– जीडीपी वृद्धिलाई नै प्रगतिको मुख्य मापदण्ड नबनाई गरिबी हटाउन र असमानता घटाउन सकिन्छ कि सकिँदैन ? यो दस्तावेज संयुक्त राष्ट्रसंघका चरम गरिबी तथा मानव अधिकारसम्बन्धी विशेष प्रतिवेदक ओलिभियर डी शुटरको पहलमा तयार गरिएको हो ।

१८ महिनाभन्दा बढी समयसम्म छलफल गरेर तयार गरिएको यो दस्तावेजमा ४०० भन्दा बढी व्यक्ति तथा विभिन्न संस्था, सामाजिक आन्दोलन, संयुक्त राष्ट्रसंघीय निकाय र समुदायका सुझाव समेटिएका छन् ।

जुन २५ मा संयुक्त राष्ट्रसंघीय मानव अधिकार परिषद्को ६२औँ सत्रमा यसलाई प्रस्तुत गरिएको थियो ।

‘विकास’को अर्थ जीडीपी मात्रै हो ?

रोडम्यापसँग सम्बन्धित लेखमा ओलिभियर डी शुटर, जोसेफ स्टिग्लिट्ज, जयति घोष, थोमस पिकेटी, केट रावर्थ र जेसन हिकलजस्ता अर्थशास्त्रीहरूले वर्तमान विश्व अर्थतन्त्रलाई ‘म्यानुफ्याक्चर्ड स्कार्सिटी’ अर्थात् कृत्रिम अभावको युगका रूपमा व्याख्या गरेका छन् ।

उनीहरूको तर्क छ– दशकौँदेखि विश्वले एउटै आर्थिक तरिका अपनायो ।

अर्थतन्त्र विस्तार गर, आर्थिक वृद्धि गर, त्यसपछि गरिबी आफैं घट्नेछ । तर आर्थिक वृद्धिको लाभ सबैसम्म समान रूपमा पुग्ने वाचा पूरा हुन सकेन ।

राष्ट्रिय आय बढ्यो, तर धेरै ठाउँमा मजदुरी त्यही अनुपातमा बढेन । रोजगारी थप असुरक्षित हुँदै गयो । सार्वजनिक सेवामा कटौती भयो । अर्कोतर्फ समाजको माथिल्लो तहमा सम्पत्ति अभूतपूर्व गतिमा बढ्दै गयो ।

यसको परिणाम के भयो ? समाजको एउटा वर्गले अभूतपूर्व सम्पत्ति जम्मा गर्‍यो । अर्को वर्ग आधारभूत खाद्यान्नका लागि समेत राहत केन्द्र वा सार्वजनिक सहायतामा निर्भर हुनुपर्ने अवस्थामा पुग्यो ।

गरिबी केवल आम्दानीको कमी होइन । गरिबी शक्ति, अवसर, सामाजिक हैसियत र निर्णय प्रक्रियामा पहुँचको अभावसँग पनि जोडिएको विषय हो ।

अर्थात्, आर्थिक वृद्धि र साझा समृद्धिबीचको सम्बन्ध कमजोर हुँदै गएको छ ।

अब विकासको मापन कसरी गर्ने ?

यही प्रश्नले नयाँ रोडम्यापको केन्द्रमा रहेको विचार जन्माउँछ । रोडम्यापले आर्थिक वृद्धिलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्दैन । तर आर्थिक वृद्धि नै विकासको अन्तिम लक्ष्य हुन नसक्ने बताउँछ ।

यसको जोड छ– अर्थतन्त्रबाट सिर्जना हुने स्रोत, अवसर र लाभको न्यायपूर्ण वितरण आवश्यक छ ।

गरिबी केवल आम्दानीको कमी होइन । गरिबी शक्ति, अवसर, सामाजिक हैसियत र निर्णय प्रक्रियामा पहुँचको अभावसँग पनि जोडिएको विषय हो ।

त्यसैले दस्तावेजको निष्कर्ष छ– आय, सम्पत्ति, शक्ति, सामाजिक हैसियत र निर्णय प्रक्रियामा रहेको असमानता घटाउन नसकिएसम्म गरिबीको स्थायी अन्त्य सम्भव हुँदैन ।

त्यस्तै, सम्पत्ति र कर्पोरेट शक्तिको अत्यधिक केन्द्रीकरणले लोकतान्त्रिक निर्णय प्रक्रियालाई समेत प्रभावित गर्न सक्ने चेतावनी दिइएको छ ।

करदेखि प्रतिस्पर्धा नीतिसम्म पुनर्विचार

रोडम्यापले सरकारहरूको भूमिकालाई पनि नयाँ ढंगले परिभाषित गर्न खोजेको छ । सरकारले राजकोषीय, मौद्रिक, वित्तीय, प्रतिस्पर्धा तथा नियामक नीतिमार्फत स्रोतको पुनर्वितरण गर्नुपर्ने उसको सुझाव छ ।

अर्थात्, बजारले सम्पत्ति सिर्जना गर्छ भन्दै सरकार केवल दर्शक बनेर बस्न हुँदैन ।

सम्पत्ति कहाँ जम्मा भइरहेको छ ? आर्थिक शक्ति कसको हातमा केन्द्रित भइरहेको छ ? त्यसको लाभ समाजका कुन वर्गले पाइरहेको छ ? र आर्थिक निर्णय प्रक्रियामा कसको आवाज सुनिएको छ ?

यी प्रश्नलाई विकास नीतिको केन्द्रमा राख्नुपर्ने तर्क दस्तावेजले गर्छ ।

मस्कको ट्रिलियन डलर : उपलब्धि कि चेतावनी ?

एलन मस्कको सम्पत्ति आफैंमा एउटा आर्थिक कथाको असाधारण उदाहरण हो ।

प्रविधि, उद्यमशीलता, लगानी र नवप्रवर्तनले कसरी व्यक्तिगत सम्पत्तिलाई केही वर्षमै अकल्पनीय उचाइमा पुर्‍याउन सक्छ भन्ने मस्कको यात्रा देखाउँछ । तर त्यही यात्रा अर्को प्रश्नको ऐना पनि बनेको छ ।

एकातिर प्रविधि र पुँजीले अभूतपूर्व सम्पत्ति सिर्जना गरिरहेका छन् । अर्कोतिर संसारका करोडौँ मानिस अझै आधारभूत आवश्यकताको अभावमा छन् । त्यसैले अब प्रश्न केवल ‘कति आर्थिक वृद्धि भयो ?’ भन्ने मात्र होइन ।

यदि विश्वमा सम्पत्ति सिर्जना गर्ने क्षमता यति धेरै बढेको छ भने त्यही विश्वमा चरम गरिबी किन अन्त्य हुन सकेको छैन ?

यदि विश्वका केही व्यक्तिले ट्रिलियन डलर बराबरको सम्पत्ति जम्मा गर्न सक्छन् भने अरबौँ मानिसले आधारभूत स्वास्थ्य, शिक्षा, खाद्यान्न र सुरक्षित रोजगारीका लागि अझै संघर्ष गर्नुपर्ने अवस्था किन छ ?

यसैले मस्कको ट्रिलियन डलरलाई केवल व्यक्तिगत सफलताको कथा मानेर पुग्दैन । यो विश्व अर्थतन्त्रको संरचना र त्यसले सिर्जना गरेको वितरणको प्रश्न पनि हो ।

विकासको नयाँ परिभाषा खोज्दै विश्व

असमानता र विश्वव्यापी विकास मोडलमाथि पुनर्विचार गर्नुपर्ने बहस नयाँ होइन । तर अहिले यो बहस झनै तीव्र बनेको छ ।

एकातिर प्रविधि र पुँजीले अभूतपूर्व सम्पत्ति सिर्जना गरिरहेका छन् । अर्कोतिर संसारका करोडौँ मानिस अझै आधारभूत आवश्यकताको अभावमा छन् ।

त्यसैले अब प्रश्न केवल ‘कति आर्थिक वृद्धि भयो ?’ भन्ने मात्र होइन । त्यो वृद्धिबाट कसले लाभ पायो ? कसले कति गुमायो ? सम्पत्ति र शक्ति कसको हातमा केन्द्रित भयो ? र सबैभन्दा महत्वपूर्ण– आर्थिक विकासले मानिसको जीवन कति राम्रो बनायो ?

नयाँ रोडम्यापको मूल सन्देश यही हो– विकासको अर्थ केही व्यक्तिको सम्पत्ति असाधारण रूपमा बढ्नु मात्र होइन ।

वास्तविक विकास त्यतिबेला हुन्छ, जब आर्थिक वृद्धिको लाभ समाजको अन्तिम तहसम्म पुग्छ । जब स्वास्थ्य, शिक्षा, रोजगारी र सामाजिक सुरक्षामा सबैको समान पहुँच हुन्छ । र, जब सम्पत्ति मात्र होइन, आर्थिक तथा राजनीतिक शक्ति पनि केही सीमित हातमा केन्द्रित हुँदैन ।

एलन मस्कको ट्रिलियन डलर सम्पत्तिले संसारलाई एउटा असाधारण आर्थिक उपलब्धिको कथा दिएको छ । तर त्यससँगै एउटा असहज प्रश्न पनि छोडेको छ– यदि विश्व यति धनी भइसकेको छ भने, संसारमा अझै धेरै गरिबी किन छ ? सायद अब विश्व अर्थतन्त्रले खोज्नुपर्ने प्रश्न यही हो ।

(एजेन्सीहरुको सहयोगमा)