मघा श्राद्ध सम्बन्धि शास्त्रिय निर्णय!

१४ असोज, काठमाडौँ । पहिलो प्रश्न १ . द्वादशी तिथीको श्राद्धमा मघा नक्षत्र परे गर्न हुन्छ कि हुँदैन?

दोश्रो प्रश्न २. छोराछोरी हुनेले मघा नक्षत्रमा श्राद्ध गर्नु हुँदैन भनेको हुनाले
गुरू के हो भनेर धेरैको प्रश्न आएको हुनाले हामीहरूले पनि बुझेर गरौं।
पहिलो प्रश्नको उत्तर -१.शास्त्रीय निर्णय-

छोटो उत्तर: गर्न हुन्छ मात्र होइन, गर्नै पर्छ, अति उत्तम हुन्छ,
१०० गुणा बढी फल मिल्छ। मघा परेकोले द्वादशी श्राद्ध रोकिंदैन,
झनै पवित्र हुन्छ।

१. शास्त्रको अन्तिम निर्णय – सीधा प्रमाण

प्रमाण १ – निर्णयसिन्धु, पृष्ठ ३७२, स्पष्ट वचन:

तिथि-प्रधानं श्राद्धं स्यात् नक्षत्रं गुण-वर्धकम्।
मघा-युक्ता द्वादशी तु महा-पुण्यतमा स्मृता॥

तस्मात् द्वादशी-श्राद्धं मघायां तु समाचरेत्।

अर्थ: श्राद्धमा तिथि प्रधान हो, नक्षत्रले गुण बढाउँछ, मघा युक्त
द्वादशी महा-पुण्यतम भनिएको छ, त्यसैले द्वादशी श्राद्ध मघामै गर्नुपर्छ।

प्रमाण २ – हेमाद्रि, श्राद्ध खण्ड, पृष्ठ ५४३:

मघा-नक्षत्र-संयोगे द्वादशी यत्र लभ्यते।
न त्याज्या सा तिथिस्तत्र कर्तव्यं श्राद्धमुत्तमम्॥

अर्थ: मघा नक्षत्र संयोगमा द्वादशी जहाँ पाइन्छ, त्यो तिथि त्याग्नु हुँदैन,
त्यहाँ उत्तम श्राद्ध गर्नुपर्छ।

प्रमाण ३ – धर्मसिन्धु, तृतीय परिच्छेद:

द्वादशी-श्राद्ध-काले तु मघा चेद् यदि लभ्यते।
गजच्छाया-फलं प्रोक्तं तत्र श्राद्धं तु कारयेत्॥

अर्थ: द्वादशी श्राद्ध कालमा यदि मघा पाइन्छ भने गजच्छाया फल भनिएको छ,
त्यहाँ श्राद्ध गराउनुपर्छ।

प्रमाण ४ – ब्रह्म पुराण:

द्वादशी मघा-संयुक्ता दुर्लभा महालये यदि।
तस्यां श्राद्धं तु कर्तव्यं पितॄणां तृप्ति-हेतवे॥

अर्थ: द्वादशी मघा संयुक्त महालयमा दुर्लभ छ भने त्यसमा पितृ तृप्तिको
लागि श्राद्ध गर्नुपर्छ।

२. किन गर्न हुन्छ? – ५ कारण
कारण १: तिथि र नक्षत्र बाझ्दैनन्
तिथि = चन्द्र र सूर्यको सम्बन्ध
नक्षत्र = चन्द्रमाको स्थान
दुवै सँगै आउनु संयोग हो, विरोध होइन।
कारण २: मघा पितृकै नक्षत्र हो
२७ नक्षत्र मध्ये मघाको देवता पितृ हुन्
तैत्तिरीय ब्राह्मण:
मघा वै पितरो देवता।
पितृको आफ्नै नक्षत्रमा श्राद्ध गर्नु = पितृ आफ्नै घरमा आए जस्तै,
झनै खुशी हुन्छन्।
कारण ३: द्वादशी + मघा = गजच्छाया योग
गजच्छाया योगमा गरेको श्राद्ध = गया श्राद्ध बराबर

गरुड पुराण १०/४०:

मघा-युक्ता द्वादशी तु गजच्छाया प्रकीर्तिता।
तत्र श्राद्धं कृतं पुण्यं गया-श्राद्ध-समं भवेत्॥

कारण ४: द्वादशी यति श्राद्ध हो, मघा पितृ श्राद्ध हो, दुवै मिल्दा फल दोब्बर
कारण ५: शास्त्रले रोक्नु भनेको छैन, गर्नु भनेको छ।
कुनै पनि शास्त्रमा “मघा परे द्वादशी श्राद्ध नगर्नु” भनेको छैन,
सबैमा “गर्नु” भनेको छ।

३. कसरी गर्ने? – विधि फरक पर्छ कि पर्दैन?
विधि उही हो, तिथि अनुसार नै गर्ने, तर २ कुरा थप्ने:

क) संकल्पमा मघा भन्ने:
अद्य आश्विन कृष्ण द्वादश्यां मघा नक्षत्रे
मम पितुः अमुक शर्मणः द्वादशी-तिथि-निमित्तकं
मघा-नक्षत्र-योगे पार्वण श्राद्धं करिष्ये।

ख) पिण्ड दिँदा मघा पितृको नाम थप्ने:
ॐ मघा नक्षत्राधिपति पितृभ्यो नमः।
ॐ पिता देवदत्त शर्मणे इदं पिण्डं स्वधा।

ग) तर्पणमा २ अञ्जली थप:
साधारण द्वादशीमा ३ अञ्जली, मघा परे ५ अञ्जली दिने
मन्त्र:
मघा नक्षत्रस्थ पितृभ्यो नमः इदं तिल-जलं स्वधा।

घ) दान:
द्वादशीमा चाँदी, घिउ, दही दान + मघामा तिल, चामल दान

४. भ्रम – धेरैले सोध्ने प्रश्न
भ्रम १: मघा नक्षत्रमा श्राद्ध गरे पितृ फेरि जन्म लिन्छन् रे?
उत्तर: गलत। मघा मोक्ष नक्षत्र हो, यसमा श्राद्ध गरे पितृ मुक्त हुन्छन्,
फेरि जन्म लिंदैनन्।
भविष्य पुराण:
मघायां पिण्ड-दानं तु पितॄणां मोक्ष-दायकम्।
भ्रम २: द्वादशीमा मघा परे त्रयोदशीमा सर्ने?
उत्तर: होइन। तिथि कहिल्यै सार्ने होइन। जुन तिथिमा पितृ मरेको,
सोही तिथिमा श्राद्ध गर्ने। नक्षत्रको कारण तिथि सार्दा तिथि-भ्रंश दोष लाग्छ।
निर्णयसिन्धु:
तिथि-भ्रंशात् पितरः क्रुद्धाः श्राद्धं नैव गृह्णते।
अर्थ: तिथि भ्रंशले पितृ क्रुद्ध हुन्छन्, श्राद्ध ग्रहण गर्दैनन्।
भ्रम ३: द्वादशी तिथि अपवित्र हो रे, मघा परे झनै?
उत्तर: गलत। द्वादशी यति पवित्र तिथि हो, भगवान विष्णुको तिथि हो,
यति, सन्यासीको लागि सबैभन्दा पवित्र।

५. फल के मिल्छ? – मघा परेको द्वादशी श्राद्ध गरे
हेमाद्रि:

मघा-युक्ता द्वादशी तु द्वादशाब्द-फल-प्रदा।
एकस्मिन् श्राद्धे कृते तु द्वादशाब्दं तृप्यन्ति ते॥
अर्थ: मघा युक्त द्वादशी १२ वर्ष फल दिने हुन्छ, एक पटक श्राद्ध गरे
१२ वर्षसम्म पितृ तृप्त हुन्छन्।

ब्रह्म पुराण:

गजच्छाया-योगे तु श्राद्धं गया-फल-प्रदम्।
द्वादशी मघा-योगे तु ब्रह्म-लोक-फल-प्रदम्॥

६. सार – अन्तिम निर्णय एकै वाक्यमा
प्रश्न: पिताको तिथी द्वादशी, तर मघा नक्षत्र पर्यो, गर्नु हुन्छ कि हुँदैन?
उत्तर: हुन्छ मात्र होइन, अति उत्तम हुन्छ, गर्नै पर्छ,
यस दिन गरेको श्राद्ध गया श्राद्ध बराबर हुन्छ,
तिथि प्रधान हो, मघाले फल बढाउँछ, तिथि सार्नु हुँदैन।

मूल सूत्र याद गर्नुस्:

द्वादशी-श्राद्धं मघायां तु कर्तव्यं न हि त्याज्यम्।
मघा-युक्ता द्वादशी तु गया-श्राद्ध-समं फलम्॥
तिथि-प्रधाना मघा पुण्या, तस्मात् श्राद्धं समाचरेत्॥

दोश्रो प्रश्नको उत्तर २.शास्त्रिय निर्णय,
छोराछोरी हुनेले मघा नक्षत्रमा श्राद्ध गर्नु हुँदैन भन्ने भ्रमको खण्डन।
छोटो उत्तर: यो कुरा १००% गलत हो, भ्रम हो। छोराछोरी हुनेले नै मघामा
श्राद्ध गर्नुपर्छ, सबैभन्दा बढी फल छोराछोरी हुनेलाई नै मिल्छ।
शास्त्रमा कतै पनि “छोराछोरी हुनेले मघामा श्राद्ध गर्नु हुँदैन” भनेको छैन।
१. यो भ्रम कहाँबाट आयो? – कारण
भ्रमको कारण मघा नक्षत्र झुक्किनु,

• मघा नक्षत्र = आकाशको १०औं नक्षत्र, पितृको नक्षत्र,
  मघा नक्षत्र = घात नक्षत्र भन्ने ज्योतिषको कुरा
  ज्योतिषमा कसैको जन्म नक्षत्र मघा भए “घात नक्षत्र” भनिन्छ,
  त्यसलाई श्राद्धसँग जोडेर “छोराछोरीलाई घात हुन्छ” भनेको,
  यो पनि गलत जोडाइ हो।
  ज्योतिषको घात नक्षत्र = यात्रा, विवाह, व्रतबन्धमा हेर्ने
  श्राद्धमा घात नक्षत्र हेर्दैन, श्राद्ध तिथि प