नागपंचमीको धार्मिक महत्व,नागको पूजा कसरी गर्नु पर्ने बिधान के छ?

३१ साउन, काठमाडौँ । मिति २०८३ साल भाद्र १ गते सोमबार
श्रावण शुक्लपक्ष पञ्चमी तिथी राती बेलुका ६ / ५७ बजेसम्म त्यस उप्रान्त षष्ठी तिथी आरम्भ यो दिन नाग पञ्चमी भएकोले घरमा नाग टास्नु पर्दछ।नागपञ्चमी श्रावण महिनामा शुक्ल पक्षको पञ्चमीका दिन मनाइन्छ।यो श्रद्धा र विश्वासको पर्व हो।नागलाई धारण गर्ने गरेमा यो दिनमा शुभ मानिन्छ।

नागपञ्चमीको कारण यस्तो छ।
सृष्टि रक्षकका रूपमा नाग
शास्त्रमा नागलाई “पृथ्वी धारक” भनिएको छ। शेषनागले पृथ्वी बोकेका छन्। वासुकीले समुद्र मन्थनमा डोरीको काम गरे। नाग बिना सृष्टि चल्दैन।

शिवको आभूषण
भगवान शिवको घाँटीमा वासुकी नाग छन्। त्यसैले नागको पूजा = शिवको पूजा। साउन महिना शिवको भएकाले यो दिन विशेष छ।
विष्णुको शय्या
भगवान विष्णु शेषशय्या मा सुत्नुहुन्छ। शेष = अनन्त नाग। त्यसैले नागको पूजा = विष्णुको पूजा।
कृषिको रक्षक
नागले खेतमा मुसा खान्छन्। बाली बचाउँछन्। किसानका मित्र हुन्। त्यसैले खेती गर्नेहरूले विशेष पूजा गर्छन्।

कुलदेवता र पितृ दोष निवारण
धेरैको कुलमा नाग देवता हुन्छन्। नागपञ्चमीमा पूजा नगरे सर्पदोष लाग्छ भन्ने मान्यता छ। यस दिन पूजा गरे पितृ प्रसन्न हुन्छन्।
मनसा देवीको दिन
बंगाल र नेपालमा यस दिन मनसा माँ = नागदेवीको पूजा गरिन्छ।उनले सर्पको विषबाट बचाउँछिन्।

कुन-कुन शास्त्रले के भनेको छ ?
भविष्य पुराण
के भनेको छ:
साउन शुक्ल पञ्चमीमा जसले नागको पूजा गर्छ, उसको घरमा सर्पको डर हुँदैन। सर्पले टोकेको विष पनि निस्कन्छ।
श्लोक:

श्रावण शुक्ल पंचम्यां नागानां पूजनं नरः ।
करोति श्रद्धया यस्तु स भुजंगभयं न हि ॥
नेपाली अर्थ: साउन शुक्ल पञ्चमीमा श्रद्धापूर्वक नागको पूजा गर्ने मानिसलाई सर्पको डर हुँदैन।

पद्म पुराण – सृष्टि खण्ड
के भनेको छ:
राजा जनमेजयले सर्पयज्ञ गरेर सबै नाग मार्न लाग्दा, आस्तिक ऋषिले नागलाई बचाएको कथा छ। त्यसैको खुशियालीमा नागपञ्चमी मनाइन्छ।
महाभारत – आदि पर्व
के भनेको छ:
आस्तिक पर्व मा आस्तिकले राजा जनमेजयको यज्ञ रोके।त्यस दिन साउन शुक्ल पञ्चमी थियो। त्यसैले नागहरूले आस्तिकलाई वरदान दिए: “आज पूजा गर्नेको हामीले केही गर्दैनौं।”

स्कन्द पुराण
के भनेको छ:
नागपञ्चमीमा घरको ढोकामा गाईको गोबर र गेरुले नाग बनाएर पूजा गर्नुपर्छ। यसो गरे कालसर्प दोष नाश हुन्छ।

गरुड पुराण
के भनेको छ:
जसले नागलाई दूध, धानको लावा चढाउँछ, उसको वंश बढ्छ र सन्तान सुख पाउँछ। नागको हत्या गर्नेले घोर पाप लाग्छ।

ब्रह्मवैवर्त पुराण
के भनेको छ:
कश्यप ऋषिका ४ पत्नी मध्ये कद्रुबाट नागको जन्म भयो। त्यसैले सबै नाग कश्यपका सन्तान हुन्। नागपञ्चमीमा कश्यप र कद्रुको पनि पूजा गरिन्छ।

पूजा गर्ने तरिका – शास्त्र अनुसार

क. घरको ढोकामा
चित्र बनाउने: गोबर, ढोकामा सर्पको जोडी बनाउने।
मन्त्र: “ॐ अनन्ताय नमः, ॐ वासुक्यै नमः, ॐ शेषाय नमः”

ख. नाग मन्दिरमा
नागदह, भुजंगेश्वरी, टौदह,नागार्जुन जस्ता ठाउँमा मेला लाग्छ।

ग. के गर्नु हुँदैन ?
स्कन्द पुराण अनुसार: यस दिन खन्ने, जोत्ने, रूख काट्ने काम गर्नु हुँदैन। किनकि भूमिमुनि नाग बस्छन्।
९ नागहरूको नाम र मन्त्र
शास्त्रमा ९ मुख्य नागको पूजा गर्न भनिएको छ:

अनन्तं वासुकिं शेषं पद्मनाभं च कम्बलम् ।
शङ्खपालं धृतराष्ट्रं तक्षकं कालियं तथा ॥

एतानि नव नामानि नागानां च महात्मनाम् ।
सायंकाले पठेन्नित्यं प्रातःकाले विशेषतः ॥

९ नाग: १. अनन्त २. वासुकी ३. शेष ४. पद्म ५. कम्बल
६. शङ्खपाल ७. धृतराष्ट्र ८. तक्षक ९. कालिया
फल: बिहान-बेलुका यी नाम पढे सर्पदोष लाग्दैन।
नागपञ्चमीको ४ कथा – छोटोमा

आस्तिक कथा: आस्तिकले जनमेजयको सर्पयज्ञ रोके। नागहरूले “आज पूजा गर्नेलाई नटोक्ने” वरदान दिए।
कृष्ण-कालिया कथा: बालकृष्णले कालिया नागलाई नथिया। कालियाले क्षमा मागेर कृष्णको पूजा गर्ने वचन दिए।
मनसा देवी कथा: मनसा माँले सर्पदंशबाट बचाउने शक्ति पाइन्। उनको पूजा गर्नेको विष लाग्दैन।
किसान कथा: एक किसानले हलोले गल्तीले सर्पका बच्चा मारे। पछि नागले बदला लिए। त्यसपछि उनले नाग पूजा गरेर क्षमा पाए।

“नागपञ्चमीले ३ सन्देश दिन्छ:”

प्रकृति सँग मित्रता: सर्प मार्नु होइन, पूजा गर्नु। प्रकृतिका सबै जीवको सम्मान।
भय माथि विजय: सर्प = भय र विषको प्रतीक। पूजा गरेर भयलाई देवता बनाउने।
पृथ्वी धर्म: नागले पृथ्वी बोकेका छन्। हामीले पृथ्वी नखन्ने, नफोहोर गर्ने संकल्प गर्ने दिन।
वैज्ञानिक पक्ष: साउनमा पानी परेर सर्प घरमा पस्छन्। त्यसैले पूजा गरेर उनीहरूलाई सम्मानपूर्वक टाढा राख्ने चलन।

मुख्य मन्त्र र प्रार्थना

मन्त्र १: नाग गायत्री
ॐ नवकुलाय विद्महे ।
विषदन्ताय धीमहि ।
तन्नो सर्पः प्रचोदयात् ॥

मन्त्र २: क्षमा प्रार्थना
अनन्त वासुकि शेष पद्मनाभ च कम्बल ।
शङ्खपाल धृतराष्ट्र तक्षक कालिय नमोस्तुते ॥

Iमन्त्र ३: छोटो मन्त्र
ॐ सर्वे नागा: प्रियन्तां मे
ये केचित् पृथिवीतले ।
ये च हेलिमरीचिस्था
ये न्तरे दिवि संस्थिता: ॥

अर्थ: पृथ्वी, आकाश र पातालका सबै नागहरू म प्रति प्रसन्न होऊन्।
प्रमाण: भविष्य पुराण, पद्म पुराण, महाभारत, स्कन्द पुराण, गरुड पुराण
फल: सर्पभय नाश, सन्तान सुख, खेतीमा वृद्धि
सन्देश: “सबै जीवको रक्षा गर, प्रकृतिलाई माया गर भन्ने हो।
यो दिन नागको चित्रमा दुध, दही, अक्षता, फुल, दुबो राखी गाईको गोबरको सहायताले घरको ढोका माथि टाँस्ने गरिन्छ।यो दिनदेखि वषर्याम समाप्त भई हिउँद सुरू भएको पनि मान्ने गरिन्छ।नागका अष्टकुल अर्थात अनन्त, बासुकी, पद्म, महापद्म , तक्षक, कुलीर, कर्कट र शङ्ख नागको चित्र टाँस्नाले त्यस्तो घरमा चट्याङ नपर्ने तथा आगो र सर्पको डरसमेत नहुने धार्मिक विश्वास रहेको छ।हुनत सबै चाड पर्वहरू मनाउनुको पछाडी कुनै न कुनै रहस्य लुकेको हुन्छ।यस्तै हिन्दूहरूले प्रत्यक वर्ष श्रावण शुक्ल पक्षको पञ्चमी तिथीमा मनाउने नाग पञ्चमीको महत्व पनि त्यतिकै देखिन्छ।यो पर्व बर्षायाममा पर्ने भएकाले सर्प बिछ्छी आदी बिषालु जनावरहरूको प्रकोप हुनु स्वभाविकै हो हिन्दू धर्मको मान सबै संस्कृत श्लोक नेपाली अर्थ सहित दिएको छु।
भाग १: नागको उत्पत्ति कहाँबाट भयो ?
महाभारत – आदि पर्व १.१६.५-१०
सबैभन्दा मुख्य प्रमाण

कश्यपस्य तु दायादाः सर्वे त्रिदश दानवाः ।
कद्र्वाश्च जनयामासुः सहस्रं सर्पसत्तमान् ॥

अनन्तं वासुकिं शेषं पद्मनाभं च कम्बलम् ।
शंखपालं धृतराष्ट्रं तक्षकं कालियं तथा ॥

नेपाली अर्थ:
कश्यप ऋषिका सन्तान सबै देवता र दानव हुन्।
कद्रुले एक हजार श्रेष्ठ नागहरूलाई जन्म दिइन्।

अनन्त, वासुकी, शेष, पद्मनाभ, कम्बल, शंखपाल, धृतराष्ट्र, तक्षक र कालिया – यी प्रमुख हुन्।
शास्त्रीय निष्कर्ष: नाग = कश्यप + कद्रुका सन्तान
भागवत पुराण – ६.६.२८

कद्र्वा अण्डानि षट् जाताः सहस्राणि च षोडश ।
तेभ्यः सर्पा बभूवुश्च तक्षको वासुकिस्तथा ॥

नेपाली अर्थ:
कद्रुबाट ६ अण्डा र १६ हजार अण्डा भए। तिनैबाट तक्षक, वासुकी आदि नागहरू उत्पन्न भए।
विष्णु पुराण – १.२१.२

कद्र्वा नागसहस्रस्य जननीति प्रकीर्तिता ।
सुरसा राक्षसानां च भवानी च मृगाणि च ॥

नेपाली अर्थ:
कद्रुलाई हजार नागहरूको आमा भनिन्छ। सुरसा राक्षसहरूको आमा हुन्।

भाग २: सर्वप्रथम नागको पूजा कसले गर्यो ?
महाभारत – आदि पर्व ५७.१५-२१
सबैभन्दा प्रामाणिक – नागपञ्चमीको सुरुवात

जनमेजयस्य यज्ञे तु आस्तीकेन निवर्तिते ।
तदा नागा वरं लेभिरे आस्तीकात् भारतर्षभ ॥
श्रावणे शुक्लपक्षस्य पंचम्यां ये नराधमाः ।
पूजयिष्यन्ति नागान् वै तेषां न स्यात् भयं विषात् ॥

नेपाली अर्थ:
हे भरतश्रेष्ठ! जनमेजयको सर्पयज्ञ आस्तिकले रोकिदिएपछि
नागहरूले आस्तिकबाट वरदान पाए।
“साउन शुक्ल पञ्चमीमा जसले नागको पूजा गर्छ,
उसलाई विषको डर हुने छैन।”
शास्त्रीय निष्कर्ष: सर्वप्रथम मानव पूजा – आस्तिक ऋषिले गराए
शिव पुराण – रुद्र संहिता २.१७.४
देवताको पूजा प्रमाण

वासुकिं नागराजानं कण्ठे बद्ध्वा शिवः स्वयम् ।
तस्मात् सर्पाः पूज्यन्ते शिवभूषणरूपिणः ॥

नेपाली अर्थ:
भगवान शिवले आफै नागराज वासुकीलाई घाँटीमा बाँध्नुभयो।
त्यसैले शिवको आभूषण भएको कारण सर्पहरू पुज्य भए।
शास्त्रीय निष्कर्ष: सर्वप्रथम देवपूजा – भगवान शिवले
विष्णु पुराण – १.९.१०
राजपूजा प्रमाण

मन्दरं मथनं कृत्वा वासुकिं रज्जुरूपिणम् ।
देवाः दानवाश्च तुष्टुवुः प्रार्थयांचक्रिरे तदा ॥

नेपाली अर्थ:
समुद्र मन्थनमा वासुकीलाई डोरी बनाएर
देवता र दानव दुवैले उनको स्तुति र प्रार्थना गरे।
शास्त्रीय निष्कर्ष: सर्वप्रथम राजपूजा – देव-दानवले
पद्म पुराण – सृष्टि खण्ड १९.२५

नागपंचम्यां पूज्यन्ते नागाः क्षीरेण भक्तितः ।
आस्तीकवचनाद् देवि सर्वे नागाः प्रसादिताः ॥

नेपाली अर्थ:
हे देवि! नागपञ्चमीमा भक्तिले दूधले नागको पूजा गरिन्छ।
आस्तिकको वचनबाट सबै नागहरू प्रसन्न भए।
भाग ३: नागपूजाको फल – अन्य शास्त्र
भविष्य पुराण – उत्तर पर्व १४.२३

श्रावण शुक्ल पंचम्यां नागानां पूजनं नरः ।
करोति श्रद्धया यस्तु स भुजंगभयं न हि ॥

नेपाली अर्थ:
साउन शुक्ल पञ्चमीमा श्रद्धापूर्वक नागपूजा गर्ने मानिसलाई
सर्पको डर हुँदैन।
गरुड पुराण – धर्म काण्ड ३४.१८

नागबल्यं प्रकुर्वीत नागपंचम्यां विशेषतः ।
पितॄणां तृप्तये चैव नागानां चैव तुष्टये ॥

नेपाली अर्थ:
नागपञ्चमीमा विशेष गरी नागबली दिनुपर्छ।
यसले पितृ तृप्त हुन्छन् र नाग पनि प्रसन्न हुन्छन्।
स्कन्द पुराण – प्रभास खण्ड १.२.१२

गृहे गोमयेन चित्रं कृत्वा नागं प्रपूजयेत् ।
कालसर्पविनाशाय सर्वसिद्धिकरं परम् ॥

नेपाली अर्थ:
घरमा गोबरले नागको चित्र बनाएर पूजा गरे
कालसर्प दोष नाश हुन्छ र सबै सिद्धि मिल्छ।
भाग ४: ९ नागको नाम – सबै शास्त्रमा एकै

अनन्तं वासुकिं शेषं पद्मनाभं च कम्बलम् ।
शंखपालं धृतराष्ट्रं तक्षकं कालियं तथा ॥

एतानि नव नामानि प्रातरुत्थाय यः पठेत् ।
न तस्य नागभयं क्वापि इति ब्रह्मा अब्रवीत् ॥

नेपाली अर्थ:
अनन्त, वासुकी, शेष, पद्मनाभ, कम्बल, शंखपाल, धृतराष्ट्र, तक्षक, कालिया –
यी ९ नागको नाम बिहान उठेर पढे
उसलाई कतै पनि नागको डर हुँदैन। यो ब्रह्माले भनेका हुन्।
अन्तिम शास्त्रीय निर्णय – सार
उत्पत्ति: कश्यप + कद्रु = नाग वंश। प्रमाण: महाभारत, भागवत, विष्णु पुराण
पहिलो देवपूजा: भगवान शिव ले वासुकीलाई धारण गरे। प्रमाण: शिव पुराण
पहिलो राजपूजा: देव-दानव ले समुद्र मन्थनमा। प्रमाण: विष्णु पुराण
पहिलो मानव पूजा: आस्तिक ऋषि ले जनमेजयको यज्ञ रोकेर। प्रमाण: महाभारत
→ त्यसैले नागपञ्चमी को सुरुवात आस्तिकबाट भयो।
मूल मन्त्र:
ॐ नमः कश्यपाय नागराजाय नमः
ॐ आस्तीकाय नमः।
पं- बालमुकुन्द देबकोटा