छोरीले श्राद्ध गर्न हुन्छ कि हुँदैन गुरू भनेर प्रश्न आएको हुनाले हामीले पनि बुझेर गरौं!

१५ असाेज, काठमाडौँ । शास्त्रीय निर्णय गरुड पुराण, मत्स्य पुराण, धर्मसिन्धु, निर्णयसिन्धु प्रमाण सहित छोटो उत्तर: हुन्छ, १००% हुन्छ। छोरा नभए छोरी मुख्य अधिकारी हो, छोरा भए पनि छोरीले गर्न मिल्छ – विशेष परिस्थितिमा। छोरीले श्राद्ध गर्न हुँदैन” भन्ने कुरा लोक-भ्रम हो, शास्त्र होइन।

१. शास्त्रको मूल नियम – श्राद्धको अधिकारी क्रम के हो?सबैभन्दा ठूलो प्रमाण – गरुड पुराण, प्रेत काण्ड, अध्याय ११:

पुत्राभावे तु दुहिता श्राद्धं कुर्यात् प्रयत्नतः।
पुत्र-पुत्र-समं प्रोक्तं दुहितुर्दत्तं पितृणाम्॥

अर्थ: पुत्रको अभावमा छोरीले प्रयत्नपूर्वक श्राद्ध गर्नुपर्छ, छोरीले दिएको श्राद्ध छोराले दिए सरह नै पितृले पाउँछन् भनिएको छ। मत्स्य पुराण, अध्याय १७, श्लोक ६७:

पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रो वा दुहिता वा स्वगोत्रजा।
पत्नी दौहित्रिका चैव श्राद्धकर्तार उच्यते॥

अर्थ: पुत्र, पौत्र, प्रपौत्र वा छोरी, आफ्नो गोत्रकी (छोरी), पत्नी, नाति (छोरीको छोरा) – यी सबै श्राद्धकर्ता भनिन्छन्। यहाँ छोरीलाई पुत्र सरह नै राखिएको छ।

निर्णयसिन्धु, तृतीय परिच्छेद:

पुत्राभावे तु दुहिता अधिकारिणी भवेत्।
सपुत्रायां तु दुहितरि दौहित्रोऽपि अधिकारी॥

अर्थ: पुत्र नभए छोरी अधिकारी हुन्छिन्, छोरीलाई पुत्र भए उनको छोरा (दौहित्र – नाति) पनि अधिकारी हुन्छ।
२. छोरीले कुन-कुन श्राद्ध गर्न सक्छिन्? ४ अवस्था
अवस्था १: छोरा नै छैन, छोरी मात्र छन्
-छोरी मुख्य अधिकारी, गर्नै पर्ने
प्रमाण: पुत्राभावे तु दुहिता – गरुड पुराण
अवस्था २: छोरा छन्, तर टाढा छन्, बिरामी छन्, श्राद्ध गर्दैनन्
-छोरीले गर्न सक्छिन्

प्रमाण: धर्मसिन्धु

असमर्थे तु पुत्रे वा देशान्तर-गते तथा।
दुहिता श्राद्धं कुर्यात् तु पितृणां तृप्ति-हेतवे॥

अर्थ: पुत्र असमर्थ भए वा देशान्तर (विदेश) गएमा छोरीले पितृ तृप्तिको लागि श्राद्ध गर्नुपर्छ। अवस्था ३: छोरा छ, तर छोरीलाई पनि इच्छा लाग्यो
-गर्न मिल्छ, तर पार्वण श्राद्ध होइन, एकोद्दिष्ट / तर्पण छोराले मुख्य श्राद्ध गर्ने, छोरीले गयामा, तर्पण, दान गर्न सक्छिन्

अवस्था ४: अविवाहित छोरी र विवाहित छोरी -दुवैले गर्न मिल्छ अविवाहित छोरी: बाबुको गोत्रमै छिन्, अझ राम्रो अधिकारी विवाहित छोरी: अर्को गोत्रमा गइसकिन्, तर पनि गर्न मिल्छ, फल बाबुलाई पुग्छ

हेमाद्रि – चतुर्वर्ग चिन्तामणि:

विवाहितापि दुहिता पितृश्राद्धं करोति चेत्।
पितृगोत्रेण कर्तव्यं न पतिगोत्रेण कर्हिचित्॥

अर्थ: विवाहित छोरीले पनि पितृ श्राद्ध गरे पिताको गोत्रले गर्नुपर्छ, पतिको गोत्रले कहिल्यै होइन। ३. किन पहिले “छोरीले हुँदैन” भनिन्थ्यो? कारण के?

कारण १: गोत्र परिवर्तन

बिहेपछि छोरीको गोत्र पतिको गोत्र हुन्छ

श्राद्ध पितृ गोत्रले गर्नुपर्छ

त्यसैले भ्रम पर्यो – गोत्र फेरिएपछि कसरी गर्ने? समाधान: शास्त्रले भन्यो – पितृ गोत्रले गर्ने, संकल्पमा पिताको गोत्र भन्ने कारण २: सपिण्डीमा छोरीको नाम नहुनु

पुरानो समयमा छोरीलाई सम्पत्ति दिइँदैनथ्यो, त्यसैले श्राद्धको जिम्मा पनि दिइएन तर यो सामाजिक नियम हो, शास्त्रीय होइन कारण ३: ऋतु / अशौच दोष छोरी महिनावारीको समयमा श्राद्ध गर्न नमिल्ने त्यसैले “हुँदैन” भनियो, तर स्थायी निषेध होइन

४. छोरीले श्राद्ध गरे फल मिल्छ कि मिल्दैन? शास्त्र के भन्छ?
क) बृहस्पति स्मृति:

यथा पुत्रस्य दत्तेन पितरः तृप्तिमाप्नुयुः।
तथा दुहितृ-दत्तेन तृप्यन्ति पितरो ध्रुवम्॥

अर्थ: जसरी पुत्रले दिएर पितृ तृप्त हुन्छन्, त्यसरी नै छोरीले दिएर पनि पितृ निश्चित तृप्त हुन्छन्।

ख) मार्कण्डेय पुराण:

पुत्रश्च दुहिता चैव उभौ पितृ-ऋण-प्रदौ।
एकाभावे द्वितीयेन कर्तव्यं श्राद्धमेव च॥

अर्थ: पुत्र र दुहिता दुवै पितृ ऋण तिर्ने हुन्, एकको अभावमा
अर्कोले श्राद्ध गर्नुपर्छ।

ग) स्कन्द पुराण – सबैभन्दा ठूलो प्रमाण:

दुहिता पिण्डं ददाति चेत् गयायां वा तिलोदकम्।
पिता तस्याः स्वर्गं याति ब्रह्महत्यादिकं चरेत्॥

अर्थ: छोरीले गयामा पिण्ड दिइन् वा तिल-जल दिइन् भने उसको पिता ब्रह्महत्या पाप गरे पनि स्वर्ग जान्छ।

घ) गयामा छोरीको विशेष अधिकार: गया माहात्म्य:

पुत्रो वा दुहिता वापि गयायां पिण्डदो भवेत्।
पितरस्तारितास्तेन ब्रह्मलोकं प्रयान्ति ते॥

अर्थ: पुत्र होस् वा दुहिता होस्, गयामा पिण्ड दिने भए पितृ तारिन्छन्, ब्रह्मलोक जान्छन्।

५. छोरीले कसरी श्राद्ध गर्ने? विधि के हो?

१. संकल्प:
छोरीले पिताको गोत्रले संकल्प लिने

मन्त्र:
अद्येह अमुक गोत्रस्य अमुक पितुः दुहिता अहं अमुक गोत्रा
मम पितुः तृप्त्यर्थं महालय श्राद्धं / एकोद्दिष्ट श्राद्धं करिष्ये।

२. पिण्ड कति?

छोराले जस्तै ३ पिण्ड – पिता, बाजे, बज्यै (बराजु)

वा १ पिण्ड – एकोद्दिष्ट

३. मन्त्र:
छोरीले पनि ॐ उच्चारण गर्न मिल्छ, गायत्री सहित पिण्ड दान गर्न मिल्छ धर्मसिन्धुले निषेध गरेको छैन।

४. के लगाउने?

सेतो वा पहेंलो वस्त्र पतिले साथ दिए राम्रो, नदिए एक्लै पनि हुन्छ

५. कहाँ गर्ने?

घरमा, तीर्थमा, गयामा – जहाँ पनि हुन्छ महालय पक्षमा, औंसीमा, बरखीमा

६. महिनावारी भए के गर्ने?

४ दिनसम्म स्थगित गर्ने

५ औं दिन स्नान गरेर गर्ने, वा छोरीको छोरा (नाति) ले गर्ने

६. आजको युगमा निर्णय – धर्मशास्त्र परिषदको निर्णयनेपाल धर्मशास्त्र परिषद, काशी विद्वत् परिषद, धर्मसिन्धु सार: पुत्राभावे दुहिता श्राद्धं कुर्यात्, पुत्र-सत्वेऽपि इच्छया कुर्यात्त र्पण-दानादिकं तु सर्वदा कुर्यात्।”

अर्थ: पुत्र नभए छोरीले श्राद्ध गर्नुपर्छ, पुत्र भए पनि इच्छाले गर्न सक्छिन्, तर्पण-दान आदि त सधैं गर्न सक्छिन्।

सुप्रिम कोर्टको नजिर जस्तै – २०७२ मा नेपालको सर्वोच्चले पनि “छोरीले पनि श्राद्ध गर्न पाउने” भनेर फैसला गरेको छ – शास्त्रकै आधारमा।

७. निष्कर्ष – एकै वाक्यमा

प्रश्न: छोरीले श्राद्ध गर्न हुन्छ कि हुँदैन?शास्त्रीय उत्तर:

१. छोरा नभए – छोरीले गर्नै पर्छ, मुख्य अधिकारी छोरी नै हो
प्रमाण: पुत्राभावे तु दुहिता – गरुड पुराण
२. छोरा भए पनि –