सीमापारको संवेदना : किन रुचाइँदै छ ‘मे वापस आऊंगा’ ?

इम्तियाज अलीको फिल्ममा त्यस्तो खास के छ ?

कैसर अंद्राबी

प्रख्यात फिल्म निर्देशक इम्तियाज अलीको नयाँ फिल्म ‘मे वापस आऊंगा’ भारतमा मात्र होइन, पाकिस्तान र विश्वका अन्य देशहरूमा पनि निकै रुचाइएको छ।

भावनात्मक कथा, भारत विभाजनजस्तो संवेदनशील विषयवस्तु र उत्कृष्ट अभिनयका कारण यो फिल्मले विशेष प्रशंसा बटुलिरहेको छ। बलिउडका दर्शकहरू त पहिलेदेखि नै इम्तियाज अलीको कथावाचन शैलीका प्रशंसक भइहाले। तर यसपटक भने पाकिस्तानमा पनि सामाजिक सञ्जाल र अनलाइन माध्यमहरूमा यस फिल्मबारे व्यापक चर्चा भइरहेको छ।

फिल्मको सुरुआती दृश्यमा नसीरुद्दीन शाह हातमा कलम लिएर उर्दूका केही अक्षर लेखिरहेका देखिन्छन्। त्यही क्षणदेखि नै दर्शकलाई यो कथा अतीत, सम्झना र अधुरो प्रेमकथाको वरिपरि घुम्नेछ भन्ने आभास हुन्छ। सिनेमा हलमा फिल्मको शीर्षक पनि फारसी र गुरुमुखी लिपिमा देखाइन्छ।

भारत विभाजनको पृष्ठभूमिमा निर्माण गरिएको यस फिल्मले फेरि एकपटक भारत र पाकिस्तान दुवै देशका दर्शकको ध्यान त्यस ऐतिहासिक घटनातर्फ केन्द्रित गराएको छ, जसले लाखौँ मानिसको जीवनलाई सधैँका लागि बदलिदिएको थियो।

विभाजनको मानवीय पीडा

पाकिस्तानी फिल्म निर्माता उमैर नासिर अलीले फिल्मको प्रशंसा गर्दै भनेका छन् कि यसले विभाजनको मानवीय मूल्य र त्यसले पारेको असरलाई अत्यन्त संवेदनशील ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ।

उनी भन्छन्, ‘मलाई इम्तियाज अलीका फिल्महरू सधैँ मनपर्थे। तर मेरो विचारमा ‘मे वापस आऊंगा’ निर्देशकका रूपमा उनको सबैभन्दा उत्कृष्ट फिल्म हो। यो अत्यन्तै सुन्दर र सिर्जनात्मक काम हो। यो एउटा इमानदार फिल्म हो, जसलाई धेरै माया र समर्पणका साथ बनाइएको छ।’

पाकिस्तानी फिल्म ‘नायाब’ का निर्देशकसमेत रहेका उमैरका अनुसार फिल्मको सम्पादनले उनलाई विशेष रूपमा प्रभावित गरेको छ।

उनले भने, ‘सम्पूर्ण फिल्मभर दुई फरक–फरक कथा र भावनालाई सँगै अघि बढाउनु सजिलो काम होइन। तर सम्पादक आरती बजाजले जसरी यसलाई सम्हालेकी छन्, त्यो साँच्चै प्रशंसायोग्य छ। फिल्मको भावनात्मक प्रभाव अन्तिम दृश्यसम्म कायम रहन्छ।’

उमैरले फिल्मका सबै पक्षको प्रशंसा गरे पनि उनलाई सबैभन्दा बढी नसीरुद्दीन शाहको अभिनयले प्रभावित पारेको बताए।

उनले भने, ‘फिल्ममा उनको भूमिका सबैभन्दा कठिन छ। नसीरुद्दीन शाहले जसरी त्यो भूमिका निर्वाह गरेका छन्, मेरो विचारमा अर्को कुनै अभिनेताले त्यसरी न्याय गर्न सक्ने थिएन।’

कथा के हो ?

‘मे वापस आऊंगा’ ले सुरुदेखि नै दर्शकलाई बाँधेर राख्छ।

यो कथा ९५ वर्षीय इशर सिंह ग्रेवालको हो, जसको भूमिका नसीरुद्दीन शाहले निभाएका छन्। उनी पक्षघात (प्यारालाइसिस) बाट पीडित छन् र बिस्तारै उनको स्मरणशक्ति कमजोर हुँदै गएको छ।

उनका नाति नरवीर, जसको भूमिका दिलजीत दोसाञ्झले निभाएका छन्, इङ्ग्ल्यान्डबाट फर्केर हजुरबुबालाई भेट्न आउँछन्।

इशर सिंहका छरिएका सम्झनाहरूबीच नरवीरले उनको जीवनका त्यस्ता पानाहरू भेट्टाउँछन्, जसको सम्बन्ध विभाजनअघिको पञ्जाब र अहिले पाकिस्तानमा रहेको सरगोधा सहरसँग जोडिएको हुन्छ।

इशर सिंहको जीवनको अन्तिम एउटा मात्र इच्छा हुन्छ। उनी एकपटक फेरि सरगोधा जान चाहन्छन्। त्यही सहर, जहाँ उनले आफ्नो बाल्यकाल बिताएका थिए, जहाँ केही सम्झनाहरू, केही वाचाहरू र एउटा अधुरो प्रेमकथा छुटेर बसेको थियो।

यस फिल्मको सबैभन्दा विशेष पक्ष के हो भने इम्तियाज अलीले भारत विभाजनलाई केवल राजनीतिक घटनाका रूपमा हेर्दैनन्। उनले यसको केन्द्रमा मानवीय पीडालाई राखेका छन्।

यसै कारण दर्शकहरूले केवल एउटा ऐतिहासिक घटना मात्र हेर्दैनन्, बरु त्यो पुस्ताले भोगेको पीडा पनि महसुस गर्छन्।

• दर्शकलाई फिल्ममा के मन पर्‍यो ?

इम्तियाज अलीले यस फिल्ममा भारत विभाजनको मानवीय पक्षलाई केन्द्रमा राखेका छन्। दिल्लीकी २८ वर्षीया इकरा मोहसिन यो फिल्मले आफूलाई अत्यन्त भावुक बनाएको बताउँछिन्।

उनी भन्छिन्, ‘विगतमा जे भयो, विशेषगरी आफ्ना मानिसहरूबाट छुट्टिनु, सायद त्यस्तो कहिल्यै हुनु हुँदैनथ्यो।’

उनी भन्छिन्, ‘मेरो लागि सबैभन्दा राम्रो कुरा के थियो भने विगतमा घृणाका जुन बीउ रोपिएका थिए, तिनले आजसम्म पनि दुवै देशका मानिसलाई पूर्ण रूपमा अलग गर्न सकेका छैनन्। धर्म र सीमाना आफ्नो ठाउँमा छन्, तर भावनात्मक सम्बन्धहरू आज पनि जीवित छन्।’

३० वर्षीय सन्दीप भन्छन्, ‘मैले इम्तियाज अलीका सबै फिल्म हेरेको छु र मेरो विचारमा ‘मे वापस आऊंगा’ अहिलेसम्मकै उनको सबैभन्दा परिपक्व कृति हो।’

उनी थप भन्छन्, ‘फिल्मको अन्तिम दृश्यले मलाई पूर्ण रूपमा भावुक बनायो। जब कीनूले मल्लिकासँग बिदा लिन अनुमति माग्छ, मैले आफ्ना आँसु रोक्न सकिनँ। फिल्म सकिएपछि पनि त्यसका भावनाहरू लामो समयसम्म मसँगै रहे।’

पाकिस्तानका अली उस्मान कासमीले सामाजिक सञ्जाल एक्समा लेखेका छन्, ‘घृणामा आधारित सिनेमाको यो समयमा इम्तियाज अलीले ठूलो साहस देखाएका छन्। यस फिल्मको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष के हो भने यसले हामीलाई सम्झाउँछ कि विभाजनको पीडालाई हामी आफ्नो अनुभव बनाउन सक्दैनौँ। हामी त्यसलाई महसुस गर्न सक्छौँ, त्यसप्रति सहानुभूति राख्न सक्छौँ, तर त्यो पीडाबाट गुज्रिएका मानिसहरूको अनुभवलाई पूर्ण रूपमा कहिल्यै बुझ्न सक्दैनौँ।’

संगीत र पुराना सम्झनाहरू

‘मे वापस आऊंगा’ ९५ वर्षीय इशर सिंह ग्रेवालको कथा हो, जसको भूमिका नसीरुद्दीन शाहले निभाएका छन्। उमैर नासिर अलीका अनुसार फिल्मको संगीत र त्यसले प्रस्तुत गरेको सांस्कृतिक वातावरण पनि वास्तविकतासँग निकै नजिक छ।

उनी भन्छन्, ‘मैले आफ्ना हजुरबा–हजुरआमाबाट सुनेको थिएँ कि त्यस समयमा पनि मानिसहरू पश्चिमी संगीत र नृत्यका निकै पारखी थिए। फिल्ममा त्यस संस्कृतिलाई अत्यन्त स्वाभाविक ढङ्गले प्रस्तुत गरिएको छ।’

उमैर आफैँ पनि विगत केही वर्षदेखि भारत विभाजनका सम्झनामा आधारित एउटा फिल्म निर्माण गरिरहेका छन्। उनको फिल्मको नाम गुलजारको प्रसिद्ध कविताबाट प्रेरित भएर ‘छोड आए हम वो गलियाँ’ राखिएको छ।

उनका अनुसार इम्तियाज अलीले ‘मे वापस आऊंगा’ मा जसरी अतीतलाई वर्तमानका दर्शक र आजको सामाजिक–राजनीतिक परिस्थितिसँग जोड्ने प्रयास गरेका छन्, त्यसरी नै उनी पनि आफ्नै फिल्ममा केही नयाँ आयाम थप्न चाहन्छन्।

फिल्म र त्यसको कथालाई संक्षेपमा व्याख्या गर्न उमैरले प्रख्यात पाकिस्तानी कवि अहमद फराजको एउटा शेर उद्धृत गरे :

‘सुना है उसके शबिस्ताँ से मुत्तसिल है बहिश्त,

मक़ीं उधर के भी जलवे इधर के देखते हैं ।’

(यसको अर्थ हुन्छ : भनिन्छ, उसको निवाससँगै स्वर्ग जोडिएको छ। त्यहाँ बस्नेहरूले पनि यहाँका झलकहरू नियालिरहेका हुन्छन्।)