अधिक कृष्णपक्ष परमा एकादशीको महत्व!

२७ जेष्ठ, काठमाडौँ । मिती २०८३ साल जेठ २८ गते बिहिबार अधिक ज्येष्ठकृष्णपक्ष परमा एकादशी तिथी बेलुका ६ / १६ बजेसम्म त्यस उप्रान्त द्वादशी तिथी आरम्भ हुने भएकोले यो एकादशी ३ वर्षपछि आएको पुरुषोत्तम मासको कृष्ण एकादशी ‘परमा’ नामले प्रसिद्ध छ। यसको नाम नै परम अर्थात् सर्वश्रेष्ठ फलदायी भनेर शास्त्रले बताएको छ।”

स्कन्द पुराणको श्लोक

“परमा एकादशी समाख्याता सर्वकामफलप्रदा।
यामुपोष्य नरो भक्त्या विष्णुलोकं स गच्छति॥”
अर्थ: परमा एकादशी सबै मनोकामना पूरा गर्ने व्रत हो। यसको भक्तिपूर्वक व्रत गर्ने मानिस विष्णुलोक जान्छ।
अधिकमासस्य या कृष्णा एकादशी सा परमा स्मृता।
परमां सर्वकामानां दात्रीं पापनाशिनीम्॥”

अर्थ: अधिक मासको कृष्ण एकादशीलाई ‘परमा’ भनिन्छ।यो सबै कामना दिने र पाप नाश गर्ने एकादशी हो। ‘परमा’ भनेको सर्वोत्तम, सर्वश्रेष्ठ। अधिक मासमा पर्ने भएकाले यसको फल ‘परम’ हुन्छ।
पुरुषोत्तम मास स्वयं भगवान श्रीकृष्णको स्वरूप हो।पद्म पुराण को प्रमाण –
“मलमासे कृतं पुण्यं कोटि कोटि गुणं भवेत्।”
अर्थ: मलमासमा गरेको पुण्य करोडौं गुणा बढ्छ। त्यसैले यस महिनाको एकादशीको फल पनि करोडौं गुणा हुन्छ।
व्रत नगरे दोष लाग्छ?
कात्यायन स्मृति को प्रमाण: “एकादशीं परित्यज्य यो भुङ्क्ते द्वादशीं विना।

स याति नरकं घोरं यावदाहूतसंप्लवम्॥”
अरु एकादशीमा जस्तै परमा एकादशीमा पनि जानाजान व्रत त्याग्नु शास्त्र सम्मत छैन। असमर्थ भए फलाहार गर्नुपर्छ।
स्कन्द पुराण कै आधारमा: “परमायां तु यः कुर्यात् तुलसीदलपूजनम्।
न तस्य दुर्लभं किञ्चित् त्रिषु लोकेषु विद्यते॥”
अर्थ: परमा एकादशीमा तुलसीदलले विष्णु पूजा गर्नेलाई तीनै लोकमा केही दुर्लभ हुँदैन।

सय अश्वमेध यज्ञ बराबर पुण्य
दरिद्रता, रोग, शोक नाश हुन्छ
पुत्र-पौत्रादि सन्तति सुख र अन्त्यमा मोक्ष
पुरुषोत्तम मासमा गरेको जप, दान, व्रतको फल हजार गुणा बढ्छ
“यस दिन बिहान स्नान गरी संकल्प लिने, दिनभर भगवान विष्णुको ‘ॐ नमो भगवते वासुदेवाय’ जप गर्ने, राती जाग्राम बस्ने र भोलिपल्ट द्वादशीमा ब्राह्मण भोजन गराएर पारण गर्ने। निर्जल बस्न नसके फलाहार गर्ने।”
अर्जुनले सोध्नु हुन्छ- हे कमलनयन! अब कृपया मलाई अधिक मासको कृष्ण पक्षमा पर्ने एकादशीको नाम र यो व्रत बस्ने नियमहरू बताउनुहोस्। यस दिन कुन देवताको पूजा गरिन्छ र यो व्रत बस्नाले के फल प्राप्त हुन्छ?”
भगवान श्रीकृष्णले भन्नुभयो – “हे अर्जुन! यस एकादशीको नाम परमा हो। यसको व्रत बस्नाले सबै पापहरू नष्ट हुन्छन् र मानिसले यस लोकमा सुख र परलोकमा सौभाग्य प्राप्त गर्दछ। यो व्रत पहिले बताइएका नियमहरू अनुसार बस्नुपर्छ र भगवान विष्णुको धूप, दीप, नैवेद्य, पुष्प आदिले पूजा गर्नुपर्छ।
म अब तिमीलाई यस एकादशीको एउटा पवित्र कथा सुनाउँचु, जो काम्पिल्य नगरीमा ऋषिहरूसँग घटेको थियो। ध्यान दिएर सुन – काम्पिल्य नगरीमा सुमेधा नामका एक अत्यन्त धर्मात्मा ब्राह्मण बस्थे। उनकी पत्नी धेरै पतिव्रता र पतिप्रति समर्पित थिइन्। पूर्वजन्मको कुनै पापका कारण यो दम्पती अत्यन्त गरिबीको जीवन बिताइरहेका थिए।
ब्राह्मणले भिक्षा माग्दा पनि केही पाउँदैनथे। उनकी पत्नीसँग लगाउने लुगा नभए पनि उनी पतिको सेवामा समर्पित थिइन्। उनी आफू भोको रहेर पनि अतिथिहरूका लागि भोजन तयार गर्थिन्, तर कहिल्यै पतिसँग केही माग्दिन थिइन्। पति र पत्नी दुवै अत्यन्त गरिबीमा बाँचेका थिए।
एक दिन ब्राह्मणले आफ्नी पत्नीसँग भने – “प्रिये, जब म धनीहरूसँग धन माग्छु, उनीहरू मलाई सहयोग गर्न इन्कार गर्छन्। धन बिना गृहस्थी चल्न सक्दैन। यदि तिमी सहमत छौ भने, म काम गर्न विदेश जानेछु, किनकि विद्वानहरूले कडा परिश्रमको महत्त्वको प्रशंसा गरेका छन्।”
ब्राह्मणीले नम्रतापूर्वक भनिन् – “हे नाथ! म तपाईंको दासी हुँ। पत्नीले आफ्नो पतिले जे भन्छ, चाहे त्यो राम्रो होस् वा नराम्रो, त्यसको पालना गर्नुपर्छ। मानिसले आफ्नो पूर्वजन्मको कर्मको फल भोग्छ। सुमेरु पर्वतमा बसेर पनि भाग्यको कृपा बिना सुन प्राप्त गर्न सकिँदैन। जसले पूर्वजन्ममा विद्या र भूमि दान गर्छन्, उनीहरूले अर्को जन्ममा विद्या र भूमि प्राप्त गर्छन्। भगवानले मानिसको भाग्यमा जे लेख्नुभएको छ, त्यो परिवर्तन हुन सक्दैन।
यदि कुनै व्यक्तिले दान गर्दैन भने, भगवानले उसलाई भोजन मात्र प्रदान गर्नुहुन्छ। त्यसैले तपाईं यहीँ बस्नुहोस्, किनकि तपाईंको अनुपस्थितिको विचार म सहन सक्दिन। पति बिनाकी पत्नीको आमा, बुबा, भाइ, ससुरा र सबै नातेदारहरूले निन्दा गर्छन्। त्यसैले हे नाथ, कृपया कतै नजानुहोस्; हाम्रो भाग्यमा जे लेखिएको छ, त्यो यहीँ प्राप्त हुनेछ।”
आफ्नी पत्नीको सल्लाह मानेर ब्राह्मणले विदेश नजाने निर्णय गरे। समय बित्दै जाँदा एक दिन कौण्डिन्य ऋषि त्यहाँ आए।
ऋषिलाई देखेर ब्राह्मण सुमेधा र उनकी पत्नीले उनलाई प्रणाम गरे र भने – “आज हामी साँच्चै धनय भयौं। तपाईंको आगमनले हाम्रो जीवन सफल भएको छ।” उनीहरूले ऋषिलाई आसन र भोजन अर्पण गरे। भोजन गराएपछि गुणवती ब्राह्मणीले भनिन् – “हे पूजनीय ऋषि! कृपया हाम्रो गरिबी कसरी हटाउने भन्ने बारे मार्गदर्शन गरिदिनुहोस्। तपाईंको आगमनलाई सौभाग्यको संकेत मानेर मैले मेरो पतिलाई धन कमाउन विदेश जानबाट रोकेकी छु। मलाई पूर्ण विश्वास छ कि हाम्रो गरिबी चाँडै हट्नेछ, त्यसैले म तपाईंलाई कुनै उपाय बताइदिन अनुरोध गर्दछु।”
ब्राह्मणीको कुरा सुनेर कौण्डिन्य ऋषिले भन्नुभयो – “हे ब्राह्मणी! मल मास (अधिक मास) को कृष्ण पक्षमा पर्ने परमा एकादशीको व्रत बस्नाले सबै पाप, दुख र गरिबी नष्ट हुन्छन्। जो व्यक्तिले यो व्रत बस्छ, ऊ धनी हुन्छ। यस व्रतको समयमा रातमा जाग्राम बस्नुपर्छ र नाचगान तथा अन्य धार्मिक कार्यहरूमा लाग्नुपर्छ।
भगवान शंकरले यही व्रत बसेर कुबेरलाई धनको अधिपति बनाउनुभएको थियो। यसै व्रतको फलस्वरुप सत्यवादी राजा हरिश्चन्द्रले आफ्नो छोरा, पत्नी र राज्य पुनः प्राप्त गरेका थिए।”
त्यसपछि कौण्डिन्य ऋषिले एकादशी व्रतको सम्पूर्ण विधि व्याख्या गर्नुभयो। उनीले भन्नुभयो – “हे ब्राह्मणी! पंचरात्रि