हावाबाट कति छिटो सर्छ फ्लू ?

११ फागुन, काठमाडाैँ । कल्पना गर्नुहोस्, तपाईं अफिसमा हुनुहुन्छ। तपाईंको छेउमा बसेको सहकर्मीलाई लगातार हाच्छ्युँ आइरहेको छ।

केही समयपछि तपाईंलाई पनि घाँटी खसखस गर्ने, टाउको दुख्ने र ज्वरो आएको जस्तो महसुस हुन थाल्छ। यसको कारण इन्फ्लुएन्जा अर्थात् फ्लू भाइरस हुन सक्छ, जुन हावाको माध्यमबाट तीव्र रूपमा फैलिन्छ।

बन्द र कम हावा आउजाउ हुने ठाउँहरूमा यसको जोखिम अझ बढी हुन्छ। किनभने, बन्द कोठामा भाइरस लामो समयसम्म हावामा तैरिरहन्छन् र सक्रिय रहन्छन्।

हरेक वर्ष मौसम परिवर्तन हुने समयमा फ्लूका बिरामीहरू तीव्र रूपमा बढ्छन्। सामान्यतया यो एक हल्का सङ्क्रमण हो। तर लापरवाही गरेमा यसले गम्भीर रूप पनि लिन सक्छ। यद्यपि, सही जानकारी, समयमै उपचार र केही सावधानी अपनाएर फ्लूबाट बच्न सकिन्छ।

आउनुहोस्, हामी फ्लूको बारेमा विस्तृत रूपमा चर्चा गरौँ। साथै यो पनि जानौँ रुघाखोकीको भाइरस हावामा कसरी फैलिन्छ? फ्लूबाट बच्न कस्ता सावधानी अपनाउनुपर्छ?

हाम्रो वरपर कसैले हाच्छ्युँ गर्‍यो वा खोक्यो भने भोलिपल्ट हामीलाई पनि रुघाखोकी लाग्छ। यस्तो किन हुन्छ?

एकअर्कासँगको सम्पर्क नै यसको मुख्य कारण हो। जब कुनै व्यक्तिले हाच्छ्युँ गर्छ वा खोक्छ, तब उसको मुख र नाकबाट निस्किएका भाइरस हावामा फैलिन्छन्। यदि हामी त्यही वातावरणमा श्वास फेर्छौं वा सङ्क्रमित सतहलाई छोएर आँखा, नाक वा मुख छुन्छौं भने भाइरस हाम्रो शरीरमा प्रवेश गर्न सक्छ।

रुघाखोकीको भाइरस धेरै छिटो फैलिन्छ र यसको इन्क्युबेसन पिरियड (लक्षण देखिने समय) सामान्यतया १ देखि ३ दिनको हुन्छ। त्यसैले प्रायः भोलिपल्ट वा केही दिनमै घाँटी खसखस गर्ने, नाक बग्ने वा हाच्छ्युँ आउने जस्ता लक्षणहरू देखा पर्न थाल्छन्।

रुघाखोकीको भाइरस हावामा कसरी यात्रा गर्छ ?

जब कुनै व्यक्ति खोक्छ, हाच्छ्युँ गर्छ वा बोल्छ, तब उसको मुख र नाकबाट अति साना पानीका थोपाहरू (ड्रप्लेट्स) र सूक्ष्म कणहरू (एरोसोल) हावामा निस्किन्छन्। यी पानीका थोपाहरूमा भाइरस हुन्छ।

भारी थोपाहरू केही सेकेन्डमै सतहमा खस्छन्। तर हल्का एरोसोलहरू हावामा केही समयसम्म रहिरहन्छन्। यदि अर्को व्यक्तिले त्यही हावामा श्वास फेर्छ भने भाइरस श्वासप्रश्वास प्रणालीमा पुगेर सङ्क्रमण गराउन सक्छ। यही कारण हो कि भिडभाड र बन्द ठाउँहरूमा सङ्क्रमण तीव्र रूपमा फैलिन्छ।

फ्लू भाइरस ढोकाको ह्यान्डल, मोबाइल, टेबल वा किबोर्ड जस्ता सतहहरूमा धेरै घण्टासम्म सक्रिय रहन सक्छ। सङ्क्रमित सतह छोएपछि हात नधोई आँखा, नाक वा मुख छोएमा भाइरस शरीरमा प्रवेश गर्न सक्छ।

फ्लू हावा वा छुवाइबाट मात्र नभई हाम्रा दैनिक जीवनका केही बानीहरूबाट पनि फैलिन सक्छ। प्रायः हामी यी बानीहरूमा ध्यान दिँदैनौँ। जान्नुहोस् फ्लू कसरी सर्छ:

बिरामीसँग हात मिलाउनाले।
सङ्क्रमित व्यक्तिको सम्पर्कमा आउनाले।
आमनेसामने बस्नाले।
उसको सामान छुनाले।
बारम्बार आँखा, नाक र मुख छुनाले।
खोक्दा वा हाच्छ्युँ गर्दा मुख नछोप्नाले।
भिडभाड हुने ठाउँमा जाँदा।

के कुनै फ्लू सङ्क्रमित व्यक्तिको सम्पर्कमा आउँदा शतप्रतिशत फ्लू हुन्छ नै त?

होइन, त्यस्तो जरुरी छैन। सङ्क्रमणको जोखिम यी कुराहरूमा निर्भर गर्छ:

तपाईंको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कस्तो छ?
तपाईंले फ्लूको खोप लिनुभएको छ कि छैन?
सम्पर्क कस्तो र कति बेर सम्म थियो?

के तपाईंले मास्क लगाउने वा हातको सरसफाइ जस्ता सुरक्षाका उपायहरू अपनाउनुभएको थियो? बलियो इम्युनिटी र सावधानीले सङ्क्रमणको खतरालाई धेरै हदसम्म कम गर्न सक्छ।

धेरै पटक व्यक्तिको शरीरमा फ्लू भाइरस हुन्छ, तर कुनै स्पष्ट लक्षण देखिँदैन। यस्तो अवस्थामा ऊ आफू स्वस्थ महसुस गर्न सक्छ, तर पनि अरूलाई सङ्क्रमण सार्न सक्छ।

फ्लूबाट बच्न कस्ता सावधानी अपनाउनुपर्छ?

फ्लूबाट बच्न दैनिक बानीहरूमा थोरै परिवर्तन मात्र ल्याउँदा पनि यो निकै प्रभावकारी साबित हुन सक्छ। सरसफाइ, पर्याप्त दूरी र बलियो इम्युनिटीले यसको जोखिमलाई धेरै हदसम्म कम गर्न सकिन्छ। फ्लूबाट बच्ने तरिकाहरू यस प्रकार छन्:

भिडभाडमा नजानुहोस्।
सङ्क्रमित व्यक्तिबाट टाढा रहनुहोस्।
खोक्दा वा हाच्छ्युँ गर्दा मुख छोप्नुहोस्।
दैनिक ७-८ घण्टा सुत्नुहोस्।
दिनमा ३-४ पटक साबुनपानीले हात धुनुहोस्।
बाहिर जाँदा मास्क लगाउनुहोस्।
बिरामीको सामान नछुनुहोस्।
पर्याप्त मात्रामा पानी पिउनुहोस्।
फलफूल र तरकारीहरू प्रशस्त खानुहोस्।

फ्लूको खोपले फ्लू हुने खतरालाई कम गर्छ। यदि सङ्क्रमण भइहालेमा पनि रोगलाई गम्भीर हुनबाट रोक्छ।

यदि कसैलाई फ्लू भइहाल्यो भने के गर्ने?

फ्लू हुँदा शरीरलाई आराम दिनु अत्यन्तै जरुरी छ। सही हेरचाह र समयमै सावधानी अपनाउनाले छिटो निको हुन्छ। फ्लू भइहालेमा यी कुरामा ध्यान दिनुहोस्:

मास्क लगाउनुहोस्।
अरूबाट टाढा (आइसोलेसनमा) बस्नुहोस्।
तारिएका वा भुटेका खानेकुरा नखानुहोस्।
दिनमा १-२ पटक बाफ लिनुहोस्।
पूर्ण रूपमा आराम गर्नुहोस्।
झोलिलो खानेकुरा खानुहोस्।
आफ्ना सामानहरू अरूलाई प्रयोग गर्न नदिनुहोस्।
जडिबुटीको काढा र बेसार-दूध पिउनुहोस्।
आवश्यकता परेमा डाक्टरलाई भेट्नुहोस्।

धेरैजसो अवस्थामा फ्लूका लक्षणहरू ५-७ दिनमा कम हुन सक्छन्। तर पनि थकान र कमजोरी धेरै दिनसम्म रहिरहन सक्छ। पूर्ण रूपमा निको हुन १० देखि १५ दिनसम्मको समय लाग्न सक्छ।

उपचारमा ढिलाइ हुँदा फ्लूले गम्भीर रूप लिन सक्छ। जस्तै:

उच्च ज्वरो लामो समयसम्म रहिरहन सक्छ।
शरीरमा कमजोरी बढ्न सक्छ।
केही अवस्थामा सङ्क्रमण फोक्सोसम्म पुगेर निमोनिया, श्वास फेर्न गाह्रो हुने वा ब्रोन्काइटिस जस्ता समस्याहरू निम्त्याउन सक्छ।
वृद्धवृद्धा, बालबालिका, गर्भवती महिला र पहिले नै कुनै रोग भएका (जस्तै मधुमेह वा दमका बिरामी) व्यक्तिहरूमा अवस्था थप गम्भीर हुन सक्छ।

केही विशेष परिस्थितिहरूमा डाक्टरको सल्लाह लिनु आवश्यक हुन्छ। जस्तै:

यदि ज्वरो १०२ डिग्री फरेनहाइटभन्दा बढी छ र दुई दिनभन्दा बढी समयसम्म रहिरह्यो भने।
श्वास फेर्न गाह्रो भएमा।
असाध्यै टाउको दुखेमा वा छाती दुखेको महसुस भएमा।
खान मन नलागेमा।
लगातार बान्ता भएमा।
धेरै नै कमजोरी वा भ्रमको अवस्था आएमा।
बालबालिका, वृद्धवृद्धा, दीर्घरोगी र गर्भवती महिलामा फ्लूका लक्षण देखिएमा तुरुन्तै डाक्टरलाई देखाउनु जरुरी हुन्छ।