“तैले जसलाई भोट दिए पनि, शासक हामी नै हौं र हामी हाम्रै अनुकूलतामा चल्छौं।”

मतपत्रको दासत्व र नागरिकको आत्मरक्षा: नेपाली लोकतन्त्रको एक चिरफार
म, एक सचेत नागरिक

जगदीश्वर थापा

०५ माघ, काठमाडाैँ । नेपालको आधुनिक इतिहास आन्दोलन र क्रान्तिहरूको जगमा उभिएको छ। २००७ सालको प्रजातन्त्रदेखि २०८२ सम्म आइपुग्दा मैले र मेरा पुर्खाहरूले व्यवस्था बदल्नका लागि धेरै रगत र पसिना बगाएका छौं। तर, हरेक परिवर्तनपछि मेरो अगाडि एउटा यस्तो वर्ग खडा भयो, जसले लोकतन्त्रलाई केवल ‘चुनाव जित्ने प्राविधिक खेल’ र म जस्ता नागरिकलाई केवल ‘मतदान गर्ने यन्त्र’ (Voting Machine) को रूपमा मात्र परिभाषित गर्‍यो। आज म यो लेखमार्फत नेपाली नेतृत्वको स्वेच्छाचारी अभ्यासको विरुद्धमा आफ्नो आत्मरक्षा र नागरिक अस्तित्वको वकालत गर्दै यो वैचारिक दस्तावेज प्रस्तुत गर्दछु।

लोकतन्त्रमा आवधिक निर्वाचन अपरिहार्य छ, यो म मान्दछु। तर मेरो देश नेपालमा निर्वाचनलाई मेरो अधिकारको सम्मान भन्दा पनि नेताहरूको ‘सत्ता नवीकरण गर्ने अनुमति’ को रूपमा प्रयोग गरिएको देख्दा मलाई ग्लानी हुन्छ। निर्वाचनका बेला मलाई देखाइएका सपना र बुझाइएका घोषणापत्रहरू निर्वाचन सकिएको भोलिपल्टै रद्दीको टोकरीमा फालिन्छन्।

नेपाली लोकतन्त्र केवल ‘चुनाव जित्ने प्राविधिक खेल’ र नागरिक केवल ‘मतदान गर्ने यन्त्र’

जब म एउटा सामान्य नागरिकको हैसियतले आफ्नो र आफ्नो सन्ततिको भविष्य सुरक्षित हुने आशामा मतपत्रमा छाप लगाउँछु, मलाई थाहा हुँदैन कि त्यो छापले मेरो अधिकारलाई पाँच वर्षका लागि बन्धकी राख्दैछ। मैले चुनेका प्रतिनिधिहरू संसदमा पुगेपछि मेरा आधारभूत समस्या—शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारी—मा बहस गर्नुको साटो ‘सत्ताको अङ्कगणित’ र ‘भागबन्डा’ मा व्यस्त हुन्छन्। मेरो लागि यो मतदानको अपमान हो र मेरो विवेकमाथिको गम्भीर प्रहार हो।

नेपाली राजनीतिको सबैभन्दा कुरुप दृश्य मैले तब देखेँ, जब ‘अप्राकृतिक राजनीतिक गठबन्धन’ ले जनमतको उपहास गर्‍यो। २०८१ सालमा नेपाली कांग्रेस र नेकपा एमालेबीच भएको त्यो मध्यराते सहमति मेरो लागि एउटा राजनीतिक धोका थियो। मैले यी दुई दललाई फरक-फरक विचार र एजेन्डाका लागि भोट दिएको थिएँ। तर, सत्ताको स्वार्थ मिल्नासाथ उनीहरूले मेरो मत र जनमतलाई तिलान्जली दिएर हात मिलाए।

यस्तो प्रवृत्तिले मलाई सन्देश दिएको छ— “तैले जसलाई भोट दिए पनि, शासक हामी नै हौं र हामी हाम्रै अनुकूलतामा चल्छौं।” यसले ममा चरम निराशा (Political Alienation) पैदा गरेको छ, जहाँ मलाई आफू राज्यको मालिक होइन, केवल एउटा ‘नम्बर’ मात्र भएको महसुस हुन्छ।

लोकतन्त्रमा भ्रष्टाचार विरुद्ध ‘शून्य सहनशीलता’ हुनुपर्ने मेरो माग थियो, तर मैले ‘शून्य जवाफदेहिता’ को संस्कृति भोग्नु परिरहेको छ। ललिता निवास जग्गा प्रकरण र गिरीबन्धु टि-स्टेट जस्ता काण्डहरूमा राज्यका संयन्त्रहरू नै प्रयोग गरेर मेरो देशको सार्वजनिक सम्पत्तिको दोहन गरियो। २०८१/८२ मा सतहमा आएको सहकारी ठगी प्रकरणले म जस्ता लाखौं सर्वसाधारणको बचत असुरक्षित बनायो। तर, यसमा संलग्न शक्तिशाली राजनीतिक पात्रहरूलाई जोगाउन राज्यले गरेको कसरतले “कानूनको नजरमा सबै बराबर छन्” भन्ने मेरो विश्वासलाई ध्वस्त पारेको छ।

जब राज्यले भ्रष्टहरूलाई फूलमाला लगाउँछ र प्रश्न सोध्ने म जस्ता नागरिकलाई जेल पठाउँछ, तब मैले बुझ्नुपर्छ कि यो लोकतन्त्र ‘लुटतन्त्र’ को एउटा आवरण मात्र बनेको छ।

सन् २०२५ (२०८२) मा देखिएको युवाहरूको सडक विद्रोह मेरो लागि आशाको किरण थियो। जब मेरो पुस्ताका ‘जेन-जी’ (Gen Z) युवाहरूले भ्रष्टाचार र नेतृत्वको अक्षमता विरुद्ध आवाज उठाए, राज्यले संवादको साटो ‘दमनको बाटो’ रोज्यो। करिब १९ जना नेपाली सन्तानले ज्यान गुमाउनु परेको त्यो घटनाले मेरो नेतृत्वको अनुहार कति क्रुर छ भन्ने छर्लङ्ग पारेको छ।
सामाजिक सञ्जालमाथि लगाइएको प्रतिबन्ध र मेरो अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको संकुचनले के पुष्टि गर्छ भने— नेतृत्वले लोकतन्त्रलाई केवल आफ्नो सुरक्षा कवचको रूपमा मात्र बुझेको छ। उनीहरूलाई मेरो ‘भोट’ चाहिन्छ, तर मेरो ‘प्रश्न’ सह्य हुँदैन।

अब मैले आफूलाई केवल एउटा ‘भोटिङ स्ट्याम्प’ को परिचयमा सीमित राख्न सक्दिनँ। नेतृत्वले मलाई प्रयोग गरिरहने यो दुष्चक्र तोड्न मैले अब निम्न संकल्पहरू लिएको छु:

• सशक्त प्रश्नकर्ता बन्ने:
म निर्वाचनमा मात्र होइन, निर्वाचनपछिका हरेक दिन सरकार र प्रतिपक्षलाई कठघरामा उभ्याएर प्रश्न गर्नेछु।

• दलीय दासत्वको अन्त्य:
म अब कुनै पनि राजनीतिक दलको अन्धभक्त बन्ने छैन। मेरो नागरिक अधिकारको हत्या गर्ने दलको झण्डा बोक्न म अब तयार छैन।

• विकल्पको खोजी:
यदि पुराना पात्रहरूले मलाई बारम्बार धोका दिन्छन् भने, म नयाँ र सफा छविका नेतृत्वलाई अगाडि बढाउन हिचकिचाउने छैन।

• संस्थागत सुधारको माग:
निर्वाचन प्रणाली र न्यायपालिकाको शुद्धीकरणका लागि म सडक र सदन दुवै ठाउँबाट दबाब दिइरहनेछु।

मेरो देशमा लोकतन्त्रको ट्रायल अझै सकिएको छैन, बरु यो एउटा गम्भीर संकटमा छ। नेतृत्वले मलाई केवल ‘भोट बैंक’ सम्झनु र मैले आफूलाई ‘निरीह’ ठान्नु नै यो संकटको जड हो। तर, अब मतपत्रमा लगाइने त्यो नीलो मसी अब शासकहरूको स्वेच्छाचारितामा छाप लगाउन होइन, बरु उनीहरूलाई जवाफदेही बनाउन प्रयोग हुनेछ।
म केवल मतदानको छाप होइन, म यो देशको मालिक हुँ— यो आत्मबोध नै मेरो लोकतन्त्रलाई बचाउने अन्तिम अस्त्र हो।