सन् २०२५ का १० महत्त्वपूर्ण विश्व घटना

१३ पुस, काठमाडौँ । सन् २०२४ को विश्वव्यापी थकानबाट २०२५ ले राहत दिनेछ भन्ने आशा गर्ने जो कोही पनि निराश भएका छन्। बितेका १२ महिना अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यका लागि निकै चुनौतीपूर्ण रहे, जहाँ द्वन्द्व र विवादका शक्तिहरू बलियो भए र अमेरिकी नेतृत्वको विश्व व्यवस्थाको अन्त्य स्पष्ट रूपमा देखिन थाल्यो।

सन् २०२४ मा पेरिस ओलम्पिकको भव्यताले सहकार्यले के हासिल गर्न सक्छ भन्ने याद दिलाएको थियो, तर २०२५ ले त्यस्तो प्रेरणाका थोरै उदाहरण मात्र पेश गर्‍यो। हामी आशा मात्र गर्न सक्छौँ, सन् २०२६ ले हामीलाई राम्रो तरिकाले आश्चर्यचकित पार्नेछ। 

तर नयाँ वर्षमा प्रवेश गर्नु अघि, यहाँ सन् २०२५ का १० सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण विश्व घटनाहरू प्रस्तुत गरिएको छ।

१०. कम्बोडिया र थाइल्याण्डको संघर्ष

एउटा देश अर्कोभन्दा धेरै ठूलो र सुसज्जित हुँदा पनि द्वन्द्व हुन सक्छ। जुलाईमा कम्बोडिया र थाइल्याण्डबिच भड्किएको द्वन्द्व यसको उदाहरण हो। करिब १ करोड ७० लाख जनसंख्या भएको कम्बोडिया आफ्नो छिमेकी थाइल्याण्ड (जसको जनसंख्या चार गुणा बढी छ) को तुलनामा निकै सानो र सैन्य रूपमा कमजोर छ।

जुलाईको लडाइँ दशकौँपछिकै सबैभन्दा खराब थियो, जुन शताब्दी पुरानो सीमा विवादको विषयमा केन्द्रित थियो। विशेष गरी, दुवै देशले ‘प्रसात ता मुएन थोम’ नामक प्राचीन मन्दिरमाथि दाबी गर्दै आएका छन्। दुवै तर्फको जटिल आन्तरिक राजनीतिले तनावलाई खुला द्वन्द्वमा परिणत गर्‍यो । 

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले हस्तक्षेप गर्दै लडाइँ नरोकिए व्यापार वार्ता रोक्ने धम्की दिएपछि युद्धविराम भयो र अक्टोबरमा क्वालालम्पुरमा सम्झौता भयो। तर, नोभेम्बरमा एक बारुदी सुरुङ विष्फोटमा चार थाई सैनिक मारिएपछि सम्झौता टुट्यो र डिसेम्बरको सुरुमा थाई लडाकु विमानहरूले कम्बोडियामा बमबारी गरेपछि लडाइँ पुनः चर्किएको छ।

९. कार्डिनल रोबर्ट प्रिभोस्ट बने पोप लियो १४औँ 

रोमन क्याथोलिक चर्चमा अहिलेसम्म २६७ जना पोप भइसकेका छन्। सन् २०२५ सम्म तीमध्ये कोही पनि उत्तर अमेरिकाका थिएनन्। तर मे महिनामा यो इतिहास बदलियो। 

२१ अप्रिलमा पोप फ्रान्सिसको निधन भएपछि परम्परा अनुसार १३३ कार्डिनलहरू रोममा भेला भए। चौथो चरणको मतदानमा शिकागोमा हुर्किएका र लामो समय पेरुमा बिताएका कार्डिनल रोबर्ट प्रिभोस्ट नयाँ पोप चुनिए। 

अगस्टिनियन धार्मिक सम्प्रदायबाट पोप बन्ने उनी पहिलो व्यक्ति हुन्। उनले श्रमिक वर्गको सुधारका लागि आवाज उठाउने पोप लियो १३औँ को सम्मानमा आफ्नो नाम ‘लियो १४औँ’ राखे।

८. भारत र पाकिस्तानबिचको संघर्ष

सन् २००० मा बिल क्लिन्टनले कश्मीरलाई ‘विश्वको सबैभन्दा खतरनाक ठाउँ’ भनेका थिए। भारतको जम्मु-कश्मीरको पहलगाम नजिकै २६ जनाको ज्यान जाने गरी भएको आतंकवादी हमलाको दुई हप्तापछि मे महिनामा भारत र पाकिस्तानबीच खुला द्वन्द्व भड्कियो। 

भारतले पाकिस्तानभित्र ‘आतंकवादी पूर्वाधार’ मा आक्रमण गर्‍यो। जवाफमा पाकिस्तानले ड्रोन र मिसाइल आक्रमण गर्‍यो र भारतका दुई अत्याधुनिक लडाकु विमान खसाल्यो। भारतले लाहोर वरपरका हवाई रक्षा प्रणाली नष्ट गर्‍यो। 

तीन दिनको तीव्र लडाइँपछि युद्धविराम भयो। राष्ट्रपति ट्रम्पले आफूले मध्यस्थता गरेको दाबी गरे, जसलाई पाकिस्तानले समर्थन गर्‍यो तर भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले अस्वीकार गरे। यसको परिणामस्वरूप अमेरिका-भारत सम्बन्धमा दरार आयो र ट्रम्पले भारतीय निर्यातमा उच्च कर लगाए।

७. एआईको दौड तीव्र

सन् २०१७ मा भ्लादिमिर पुटिनले भनेका थिए कि ‘एआईमा जसले नेतृत्व गर्छ, उसले विश्वमा शासन गर्नेछ।’ अहिले देशहरूले त्यही अनुरूप काम गरिरहेका छन्। 

अमेरिका र चीन विश्वका दुई प्रमुख एआई शक्ति हुन्। जनवरीमा चिनियाँ कम्पनी डीपसिकले अमेरिकी अत्याधुनिक चिप्स बिना नै उत्कृष्ट एआई मोडल सार्वजनिक गरेर विश्वको ध्यानाकर्षण गरायो। यसले ट्रम्प प्रशासनलाई अमेरिकी सेमिकन्डक्टर निर्यातमा कडाइ गर्न प्रेरित गर्‍यो, तर दुई हप्ता अघि मात्र ट्रम्पले एनभिडियालाई चीनमा शक्तिशाली चिप्स बेच्न अनुमति दिने निर्णय गरेर आफ्नो नीति उल्ट्याए। 

यो दौड केवल मोडल बनाउने मात्र होइन, दैनिक कार्यमा एआईलाई कसरी एकीकृत गर्ने भन्नेमा पनि छ, जसमा चीन अगाडि देखिन्छ।

६. सुडानको कहालीलाग्दो गृहयुद्ध जारी

सुडानको करिब तीन वर्ष लामो गृहयुद्धलाई ‘धर्तीको नर्क’ भन्नु उपयुक्त हुन्छ। सुडानी सशस्त्र बल (एसएएफ) र र्‍यापिड सपोर्ट फोर्स (आरएसएफ) बीचको लडाइँमा कुनै पक्षले स्पष्ट जित हासिल गर्न सकेको छैन।

एसएएफले पोर्ट सुडानबाट शासन चलाइरहेको छ भने आरएसएफले डार्फर र मध्य सुडानको अधिकांश भाग नियन्त्रण गरेको छ। हालसम्म ४ लाख मानिसको मृत्यु भइसकेको छ र १ करोड २० लाखभन्दा बढी विस्थापित भएका छन्। 

अक्टोबरमा ‘अल फाशर’ सहरमा भएको नरसंहारको दृश्य अन्तरिक्षबाट समेत देखिएको थियो। देश विभाजनको सम्भावना बढ्दै गएको छ।

५. अमेरिकाद्वारा गाजा शान्ति योजनाको मध्यस्थता

दुई वर्षको भीषण लडाइँपछि अक्टोबरमा इजरायल र हमास युद्धविराम गर्न सहमत भए। राष्ट्रपति ट्रम्प, कतार, टर्की र इजिप्टको मध्यस्थतामा यो सम्झौता भयो। यस योजनामा तीन चरणहरू छन्: १) तत्काल युद्धविराम र बन्धक/कैदी आदानप्रदान, २) हमासको निशस्त्रीकरण र अन्तर्राष्ट्रिय स्थिरीकरण बलको तैनाथी, र ३) प्यालेस्टिनी शासनको पुनर्गठन र गाजाको पुनर्निर्माण। अमेरिकाले पहिलो चरण पूरा भएको माने पनि इजरायलले अन्तिम बन्धक रिहा नभएसम्म दोस्रो चरणमा नजाने अडान लिएको छ। दिगो शान्ति अझै टाढा देखिन्छ।

४. युक्रेन युद्ध लम्बियो

चौथो वर्षमा प्रवेश गरेको युक्रेन युद्ध २०२५ मा पनि जारी रह्यो। रुसले युक्रेनी शहरहरूमा मिसाइल र ड्रोन आक्रमण तीव्र बनायो। मार्चमा रुसले सन् २०२४ मा युक्रेनले कब्जा गरेको कुस्र्क प्रान्त फिर्ता लियो। 

रुसले ठूलो मानवीय क्षतिका साथ युक्रेनी भूभागको १ प्रतिशतभन्दा कम हिस्सा मात्र कब्जा गर्न सक्यो। जुनमा युक्रेनले ‘अपरेसन स्पाइडरवेब’ मार्फत रुसभित्रका ५ हवाई अड्डाहरूमा ड्रोन आक्रमण गरेर विश्वलाई चकित पार्‍यो। राष्ट्रपति ट्रम्प किभलाई थप अमेरिकी सहयोग दिन चाहँदैनन् भने युरोपेली युनियनले युक्रेनलाई १०५ अर्ब डलरको ऋण दिने सहमति गरेको छ।

३. इजरायल र अमेरिकाद्वारा इरानको परमाणु केन्द्रमा आक्रमण

जुन महिनामा इजरायल र इरानबीच भएको १२ दिने युद्ध छोटो भए पनि ऐतिहासिक रह्यो। इरान आणविक हतियार बनाउने नजिक पुगेपछि इजरायलले ‘अपरेसन राइजिङ लायन’ सुरु गर्‍यो। यसमा इरानी परमाणु र मिसाइल केन्द्रहरूमा आक्रमण गरियो। 

इरानले जवाफी हमला गरेपछि, जुन २२ मा अमेरिकी बी-२ बम्बरहरूले ‘अपरेसन मिडनाइट ह्यामर’ को भागको रूपमा इरानी परमाणु केन्द्रहरूमा प्रहार गरे। राष्ट्रपति ट्रम्पले इरानको परमाणु कार्यक्रम पूर्ण रूपमा ध्वस्त भएको दाबी गरे पनि इरानले आक्रमण अघि नै युरेनियम लुकाएको अनुमान गरिएको छ। जुन २४ मा युद्धविराम भयो।

२. चीनद्वारा ‘रेयर-अर्थ’ खनिज हतियारका रूपमा प्रयोग

भविष्यका इतिहासकारहरूले सन् २०२५ लाई त्यो वर्षको रूपमा चिन्हित गर्न सक्छन् जब चीनले आफूलाई अमेरिका बराबरको महाशक्तिका रूपमा स्थापित गर्‍यो। अप्रिल र अक्टोबरमा बेइजिङले दुर्लभ खनिजहरू (रेयर-अर्थ मिनिरल्स) मा आफ्नो एकाधिकारलाई हतियारको रूपमा प्रयोग गर्‍यो। 

जब ट्रम्पले चिनियाँ सामानमा कर बढाए, चीनले चुम्बक र सात दुर्लभ खनिजहरूको अमेरिका निर्यात रोक्यो। अमेरिकी अर्थतन्त्रमा पर्न सक्ने असर देखेर ट्रम्पले आफ्ना कदमहरू फिर्ता लिन बाध्य भए। यसले चीनको आर्थिक प्रभावको शक्तिलाई देखायो।

१. डोनाल्ड ट्रम्पद्वारा अमेरिकी विदेश नीतिमा उथलपुथल

सन् २०२४ मा डोनाल्ड ट्रम्पले अमेरिकी विदेश नीतिमा आमूल परिवर्तन गर्ने वाचा गरेका थिए, र उनले त्यो पूरा गरे। उनले ग्रिनल्याण्ड किन्ने इच्छा व्यक्त गरे, क्यानडालाई ५१औँ राज्य बनाउने कुरा गरे र पेरिस सम्झौता तथा विश्व स्वास्थ्य संगठनबाट अमेरिकालाई अलग गरे। 

उनले ‘लिबरेशन डे’ घोषणा गर्दै १० प्रतिशत आयात कर लगाए। उनले नेटो सदस्यहरूलाई रक्षा बजेट बढाउन बाध्य पारेको श्रेय लिए पनि युक्रेन युद्ध अन्त्य गर्न सकेनन्। आलोचकहरूका अनुसार उनका नीतिहरूले अमेरिकालाई कमजोर बनाएको छ। तर एउटा कुरा स्पष्ट छ: ट्रम्पले ‘प्याक्स अमेरिकाना’ (अमेरिकी शान्ति युग) को अन्त्य गरेका छन्।

एजेन्सीको सहयोगमा