महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको जन्म जयन्ती

राजेन्द्र तिवारी

२२ कात्तिक, काठमाडौँ।

कालो बादलबाट खसेको
अन्धकारमा भित्र पसेको,
ईश्वर हो कि भिखारी ?
ईश्वर र भिखारीलाई एउटै तराजुमा तुलना गरेर लेखिदिए महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले ।
माग्दछ करुणा भाइहरूमा
आई पृथिविवारि,
माग्दछ भिक्षा ईश्वर मेरो

आँगनको एक भिखारी ?

समाजको छर्लङ्ग चित्रलाई बडो चित्ताकर्षक ढङ्गले पस्कने महाकविका कृति अनि अन्तर्राष्ट्रिय लेखकहरूसँगै अब्बल ढङ्गले पौँठेजोरी खेल्न सक्ने उनका कृतिहरूकै कारणले गर्दा होला, देवकोटालाई कतिले ‘जियोग्राफिक मिस्टेक’ भनेर समेत चित्रण गरेका छन्। स्वर्गभूमि नेपाल अनि नेपालको साहित्यरसका हिरा, कृतिका सर्जक देवकोटा सबै नेपाली हृदयमा सदैव चम्किला तारा बनेर विद्यमान छन्।

आजको दिन नेपाली साहित्यका लागि अत्यन्त विशेष दिन हो। आजकै दिन अर्थात् वि.सं. १९६६ को लक्ष्मीपूजाकै दिन महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको नेपाली साहित्यमा सरस्वतीको प्रसादका रूपमा जन्म भएको हो। नेपाली साहित्य अनि वाङ्मयमा महाकवि देवकोटाको योगदान उल्लेखनीय छ। उहाँका अमर कृतिहरू: मुना-मदन, कुञ्जिनी, शाकुन्तलजस्ता कृतिहरूले आजसम्म पनि नेपाली साहित्यको शोभा बढाइरहेका छन्।

“क्षेत्रीको छोरो यो पाउ छुन्छ, घिनले छुँदैन
मानिस ठुलो दिलले हुन्छ जातले हुँदैन”

मुनामदनका यी श्लोकले उति बेला पनि नेपाली समाजमा समानता र विभेदविरोधी सामाजिक न्यायको बिगुलस्वरूप महाकवि छुवाछुत तथा अनेक जातजातिका सवालमा समान धारणा राख्दथे भन्ने स्पष्ट पार्छन्। उति बेलाको नेपाली समाजका लागि यो एउटा ठूलो क्रान्ति नै हुनुपर्छ। सायद यही कारणले गर्दा होला, उनको लेखनको चर्चा विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय लेखकहरूले पनि दिल खोलेर गरेका छन्।

तीन महिनामा शाकुन्तल काव्य लेख्न सक्ने, १० दिनमा सुलोचना लेखेर भ्याउने र एक दिनमा कुञ्जिनी लेखेर भ्याइदिने देवकोटा उनै हाम्रा महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको आजकै दिन अर्थात् लक्ष्मीपूजाकै दिन जन्म भएको हो।

निबन्धस्वरूपमा अझ प्रखर र भरिला अभिव्यक्तिहरू दिन सक्ने महाकविले सत्र वर्षको उमेरमै भारतको पटनाबाट म्याट्रिक पास गरेर त्रिचन्द्र कलेज, काठमाडौंमा कलामा स्नातकोत्तर अध्ययन गर्नुभएको हो। उहाँका मुनामदन, वनकुसुम, प्रमिथस लगायतका कृतिहरू अनि भिखारी, गाइनेको गीत, पागल, पुतली लगायतका कविता सङ्ग्रहहरू नेपाली साहित्य अनुरागीका लागि सृजनाको कोशेढुङ्गा साबित भएका छन्। उहाँका कृतिमा वेदना र रसिकताको अद्भुत मिश्रणसहितको एउटा सम्मोहन पाइन्छ।

भारतीय महापण्डित डा. राहुल साङ्कृत्यायनले भनेका थिए, ‘मैले देवकोटालाई बुद्धपछिको सबैभन्दा ठूलो मानव अवतारका रूपमा लिएको छु।’ साङ्कृत्यायनले देवकोटालाई भारतका जल्दाबल्दा तीन कवि जयशङ्कर प्रसाद, सुमित्रानन्दन पन्त र सूर्यकान्त त्रिपाठी निरालाबराबर एक जना देवकोटा हुन् भनेका थिए।

देवकोटाका जीवनका विभिन्न घटनाक्रमहरू अत्यन्त प्रसिद्ध र अचम्म लाग्दा पनि छन्। विद्यालय जीवनमा आफूले लेखेका कविताहरू साथीहरूलाई सुनाउँदा उनीहरूले त्यो कविता देवकोटाले लेखेका हुन् भनेर पत्याउँदैनथे। सुरुवाती दिनहरूमा कविशिरोमणि लेखनाथ पौड्यालका कृतिहरूबाट प्रेरित देवकोटा पछि गएर पश्चिमी सर्जकहरू वर्ड्सवर्थ र सेलीका अङ्ग्रेजी सृजनाहरूलाई पनि पढ्न थाले। पढाइका हिसाबमा देवकोटाले आईएस्सी त्रिचन्द्र कलेजबाट गर्नुभएको हो भने बीएबीएल चाहिँ पटना विश्वविद्यालयबाट गर्नुभएको हो। बर्खामा पानी पर्दा छाताका कारणले कार्यालय ढिला पुगेका देवकोटाले एक दिनभरि नै लगातार छाताका विषयमा भाषण गरिदिएका थिए। दिनभरि नै एउटा उदेकलाग्दो विषयमा भए पनि आकर्षक शब्दहरूको माला र बहुआयाम केलाउन सक्ने देवकोटाको कलम र मस्तिष्कमा वास्तवमै लक्ष्मी र सरस्वतीका अवतारकै रूपमा नेपाली वाङ्मयको प्रगतिका लागि आएका हुन्।

वर्तमान त्रिभुवन विश्वविद्यालयको व्यवस्थापन अनि बढोत्तरीका लागि पनि महाकविले आफू शिक्षामन्त्री हुँदा गरेका दूरगामी कदमहरू प्रशंसनीय छन्।

चिताग्नि तापी जल डाल्न फाली
संस्कार आफ्नो सब नै गुमाएँ
म शून्यमा शून्य सरी बिलाएँ
जन्मेँ म यो स्वर्ग विषे पलाएँ
आखीर भै खाक त्यसै बिलाएँ।

वि.सं. २०१६ सालमा संसारबाट बिदा भएका यिनै महाकविको आजको यो जन्मजयन्तीमा उनीप्रति श्रद्धासुमन। भाषा, साहित्य र हाम्रा मूर्धन्य साहित्यकार तथा स्रष्टाहरू उनीहरूका सिर्जनासँगै जिउँदै छन् र यो पृथ्वी रहुन्जेल बाँचिरहनेछन्। नेपाली साहित्यको जय होस्, नेपाली भाषा अमर रहोस्।