जेम्स वेब टेलिस्कोपले पहिचान गर्‍यो हालसम्मकै सबैभन्दा टाढा पत्ता लागेको तीव्र रेडियो विस्फोटको उत्पत्ति भएको आकाशगंगा

२५ असाेज, काठमाडाैँ । सन् २०२४ मा वैज्ञानिकहरूले मीरक्याट भू-आधारित टेलिस्कोप प्रणालीको अवलोकनबाट अहिलेसम्मकै सबैभन्दा टाढा रहेको तीव्र रेडियो विस्फोट पत्ता लगाएका थिए।

तीव्र रेडियो विस्फोट अन्तरिक्षको गहिराइबाट आउने अत्यन्त छोटो रेडियो तरङ्ग हुन्। यी तरङ्ग एक सेकेन्डको सानो अंशसम्म मात्र रहन्छन्, तर यिनले सूर्यले तीन दिनमा उत्सर्जन गर्ने जति ऊर्जा निकाल्न सक्छन्। यस्ता विस्फोट पहिलो पटक सन् २००७ मा पत्ता लागेका थिए, तर तिनका बारेमा धेरै कुरा अझै थाहा छैन।

अहिले खगोलविद्हरूले जेम्स वेब टेलिस्कोप प्रयोग गरेर सन् २०२४ मा पत्ता लागेको उक्त विस्फोटको उत्पत्ति भएको स्थान पहिचान गरेका छन्। यसले यो घटना कसरी उत्पन्न हुन्छ भन्ने कुरा बुझ्न मद्दत गर्न सक्छ।

इन्ग्याजेटका अनुसार वेब टेलिस्कोपका निकट-अवरक्त उपकरणहरूले उक्त विस्फोट आएको स्थानसँग मेल खाने क्षेत्रमा एउटा आकाशगंगा पत्ता लगाएका छन्। त्यस आकाशगंगाबाट आएको प्रकाश कति तन्किएको छ भन्ने मापनका आधारमा उक्त तीव्र रेडियो विस्फोट ब्रह्माण्डको महाविस्फोट (बिग ब्याङ) भएको करिब ३ अर्ब वर्षपछि भएको पाइएको छ।

त्यस समयमा ब्रह्माण्डमा ताराहरू बन्ने क्रम चरम अवस्थामा थियो। यसबाहेक, उक्त विस्फोट उत्पन्न गर्ने आकाशगंगा अपेक्षा गरिएभन्दा १,००० गुणा सानो पनि छ। यसअघि पत्ता लागेका तीव्र रेडियो विस्फोटहरू भने अर्बौं वर्षपछि ठूला र ताराहरू बनिरहेका आकाशगंगामा भएका थिए।

तीव्र रेडियो विस्फोट कसरी उत्पन्न हुन्छन् भन्ने विषयमा केही सिद्धान्त छन्। एउटा सिद्धान्तअनुसार दुई न्युट्रोन तारा आपसमा गाभिँदा यस्ता विस्फोट उत्पन्न हुन्छन्।

तर विशाल अतिविशाल ताराका सङ्कुचित केन्द्रबाट बनेका दुई न्युट्रोन तारालाई आपसमा ठोक्किन अर्बौं वर्ष लाग्छ। यसको अर्थ, यस्तो विस्फोट पुराना आकाशगंगाबाट मात्र उत्पन्न हुन सक्छ।

अर्को सिद्धान्तअनुसार विशाल ताराहरू सुपरनोभा विस्फोटमा नष्ट हुँदा र त्यसपछि म्याग्नेटार नामका न्युट्रोन तारा बाँकी रहँदा तीव्र रेडियो विस्फोट उत्पन्न हुन सक्छन्। म्याग्नेटार दुर्लभ प्रकारका न्युट्रोन तारा हुन्, जसमा अत्यन्त शक्तिशाली चुम्बकीय क्षेत्र हुन्छ।

अस्ट्रेलियाको सिड्नी विश्वविद्यालयकी मनिषा कालेबले साइन्स जर्नलमा प्रकाशित अध्ययनको नेतृत्व गरेकी थिइन्। उनले भनिन्, “हाम्रो अनुसन्धानले यो तीव्र रेडियो विस्फोट दुई ताराको गाभिने प्रक्रियाबाट उत्पन्न भएको सम्भावना निकै कम रहेको देखाउँछ।”

अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा, उक्त विस्फोट सुपरनोभाबाट उत्पन्न भएको हुन सक्ने अनुसन्धानले देखाएको छ। यसले एक निश्चित प्रकारको तारकीय विस्फोटबाट तीव्र रेडियो विस्फोट उत्पन्न हुन सक्छ भन्ने सिद्धान्तलाई समर्थन गर्ने इन्ग्याजेटले उल्लेख गरेको छ।